Ratusz oleśœnicki

Historia powstania ratusza

Początkowo w bloku śródrynkowej zabudowy rynku istniały kramy i ławki (głównie szewskie i piekarskie). Stanowiły one własność księcia (częściowo wójta) lub były wznoszone na mocy zezwolenia księcia. On też czerpał dochód z opłat czynszowych nałożonych na prowadzoną w nich działalności i z ich najmu. Z ławek z czasem wytworzyły się drewniane, później murowane kramy przekupniów oraz zespoły murowanych komór kupieckich - sukiennice, zwane też domami kupieckimi. Nie było miejsca na ratusz, gdyż nie istniała rada miejska (Rathaus - dom rady miejskiej. Prawo średzkie nie przewidywało rady miejskiej). Wybudowanie budynku w miejscach istnienia kramów itp. uszczuplałoby zyski księcia (wójta) i oni nie byli tym zainteresowani. Dom wójta, który w imieniu księcia rządził miastem, znajdował się poza blokiem śródrynkowym. Z czasem dom wójta rozbudował się i po pojawieniu się rady miejskiej, stał się zapewne też domem ich obrad (Ratuszem). Rada ta nie rządziła miastem, a była tylko organem przedstawicielskim mieszkańców w stosunku do wójta.

Pierwszy Ratusz (wg innych źródeł - dom wójta) był raczej drewniany i wzmiankowano go już w 1393 r. Po wykupieniu wójtostwa (1407 r.), ten dom leżącyy na uboczu, nie odpowiadał randze miasta ani rady miejskiej, która przejęła całkowicie rządy w miecie. Musiał powstać ratusz murowany stojący w centrum rynku. J. Sinapius napisał, że stało się to w 1410 r. Jego wygląd niczym nie przypominał dzisiejszego - był to budynek prostokątny, dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym. Wieża o przekroju kwadratowym, mogła być budowana równolegle lub powstała od zachodu po wybudowaniu ratusza przed 1500 rokiem.

Poniżej pokazano bardzo przybliżony widok śródrynkowej zabudowy rynku oleśnickiego z okresu XV-XVI w. w oparciu o prace R. Czernera. Z rysunku wynika, że ratusz mógł powstać na miejscu, być może, domu kupieckiego i nie stał w centrum, ani w osi symetri rynku.

Rys.1. Schemat œródrynkowej zabudowy z okresu XV-XVI w. w oparciu o prace R. Czernera [1]

Wraz ze wzrostem znaczenia Rady Miejskiej wykupiła ona dodatkowo część pomieszczeń w sąsiednim domu (lub wybudowała obok dom) - oddzielony przejściem. Ten dom był potem nazywany skrzydłem południowym, a część ratuszowa - skrzydłem północnym.

W skrzydle północnym - czyli we właściwym ratuszu znajdowała się izba burmistrza, W ratuszu także odbywały się zebrania Rady Miejskiej i posiedzenia Ławy. Tam też mieściła się sala radnych, kancelaria rady miejskiej oraz miejsce pisarza, sala urzędu podatkowego, sala ławników, miejskie archiwum. Wg Sinapiusa [2], który opisywał ratusz z lat 1692-1706 - w północnej części gmachu znajdowała się nadal (tzn. jak za czasów gotyckich) duża sala, w której odbywały się również zabawy, a także i przedstawienia przejezdnych trup aktorskich oraz w XVII w. uczniów Gymnasium illustre. Być może, że na parterze mogła się mieścić waga miejska, gdzie można było sprawdzić odważniki. Każdy mieszkaniec mógł też sprawdzić czy nie został oszukany na wadze przez sprzedawcę. Na zewnątrz muru mogła być przymocowana łata metalowa, na której były zaznaczone jednostki długości (stopa, łokieć, a może nawet pręt), do sprawdzania czy mieszkaniec nie został oszukany na długości np. materiału.

W parterze skrzydła południowego (rys.4) mieszkał lichwiarz, obok znajdowały się pomieszczenia dla straży nocnej, ponad nimi umieszczono izby więzienne, osobno dla szlachty i patrycjatu, a oddzielnie dla przestępców z innych warstw ludności [2].

W dolnej części wieży ratuszowej urządzona była izba kaźni więziennej, na pierwszym piętrze wieży znajdował się skarbiec, na drugim mieszkał z rodziną strażnik, który także trąbił godziny. Na wieży znajdował się zegar z dużą, miedzianą tarczą i dzwon. Na galeryjce wieżowej grywali muzykanci, a w większe święta występowała nawet orkiestra. Ratusz wokół otaczały kramy i ławy chlebowe, a także ławy na których umieszczali swój towar sukiennicy [2].

W XVII-XVIII w. oba budynki - już renesansowe mogły mieć wspólnąścianę frontową i dach. Ale na rysunkach z ok. 1650-1707 pokazywano tylko (?) ratusz gotycki bez skrzydła południowego. Może budynek południowy był niższy i dlatego go nie widać?


Rys. 2. Jak wynika z ilustracji M. Meriana z ok. 1650 r., ratusz (4) był przynajmniej dwupiętrowy,
posiadał wysoki dwuspadowy dach, którego wysokośœć była nieco większa od obecnej

Jednocześnie na rysunku ratusza Jacoba Lindnitza, który powstał w 1660 r. (Lindnitz był w latach 1651-1661 nadwornym malarzem księcia Sylwiusza Nimroda) widać już częściowo budowlę renesansową skrzydła północnego i południowego (nie mam uprawnień do pokazywania tego rysunku na mojej stronie). Natomiast na późniejszym o ok. 100 lat rysunku F.B.Wernera widać nieco inną sytuację. Budowla ta powstała ona po wielkim pożarze Oleśnicy i prawdopodobnie wykorzystano w odbudowie wcześniejsze mury.

 
Rys. 3. Ratusz z rysunku F.B. Wernera z ok. 1750-1774 r. Wg F.B. Wernera. Własnoœć BUWr

Na powyższym rysunku pokazano: 1 - stary ratusz z dachem dwuspadowym. 2 - wykonana rozbudowa ratusza, jeszcze renesansowa. Podobnie to skrzydło wyglądało również w 1660 r. 3 - dom z dwuspadowym dachem - zapewne pomyłka Wernera. Ten dom handlowy(?) znajdował się za skrzydłem południowym. 4 - budynek renesansowy skrzydła południowego. Stał on obok skrzydła północnego, oddzielony przejściem. W 1660 r. było ono szerokie. Werner dorysował przy nim przyporę. 5 - dobudówka wieży ratuszowej, przez którą wchodzono do izby katowskiej. Izba w czasie Wirtembergów straciła na znaczeniu. Werner ten rysunek wykonał ok. 1774 r. według tego, co widział ok. 15-20 lat wcześniej - stąd prawdopodobne błędy.

Jednocześnie artysta oleśnicki Chrystian Winckler pokazał na ilustracji z ok. 1707 r. tylko dach dwuspadowy. Czy przerysował stare sztychy Meisnera i Meriana? Gdzie leży prawda?

Niżej pokazano schematycznie rozbudowę ratusza o skrzydło południowe i potem o budynek handlowy w okresie do 1826 r.

Rys. 4. Rozmieszczenie ratusza, jego skrzydła południowego oraz budynku prywatnego przeznaczonego do handlu (kramy, sukiennice).
Rys. 5. Przypuszczalna rozbudowa skrzydła południowego. Przez pewien czas były to oddzielne budynki.
Niżej pokazano tę sytuację
Rys. 6. Schemat rozbudowy ratusza przed 1823 r. W 1826 r. połączono w całośœć dachami i fasadą oba budynki. Chociaż istniały dalej rozdzielnie, a część południowa i wschodnia w dużym stopniu nie należała do Ratusza. Rysunki wykonano przy pomocy myszki


Rys. 7. Model ratusza renesansowego i zabudowy śœródrynkowej z makiety miasta z byłego Muzeum Oleśœnickiego.
Jak widać oba skrzydła z rys. 5 były połączone w całośœć œścianą frontową i dachem. Nie były połączone wewnątrz
Obok znajdował się budynek handlowy. Wg proj. M. Przyłęckiego

Ratusz kolejny raz spalił się 22-23.03.1823 r. Odbudowano go w 1826 r. i wówczas fasadę ratusza wykonano w stylu klasycystycznym, która objęła całą szerokoœść zabudowy śœródrynkowej - połączyła zewnętrznie właœściwy ratusz, resztki skrzydła południowego (teraz to skrzydło zachodnie i wschodnie) i budynek mieszkalno-handlowy. Widać to na poniższej ilustracji.

Rys. 8. Ratusz w ok. 1860 r. na litografii A. Groegera
Rys. 9. Rynek z planu miasta z 1875 r. [7]. Nie ujęto na nim wieży.

Z rys. 8 wynika, że do wnętrza prowadziły trzy bramy wejściowe. Poprzez lewą wchodzono do właściwego ratusza (a dokładniej na I i II piętro, bo parter zajmował Sąd Krajowy, do którego było oddzielne wejście od północy). Przez środkowe drzwi wchodzono zapewne do skrzydła zachodniego. Prawe drzwi prowadziły do budynku nr 15, na podwórze budynków przylegających do ratusza oraz do posterunku policji i aresztu. W 1850 r. dodano odwach (areszt wojskowy). Przed wejściem do tych drzwi stał posterunek wojskowy.


Rys. 10. Wg fragmentu planu miasta z 1882 r. pokazano ratusz (1) oraz przyległy budynek (nr. 15)
objęty wspólną fasadą. Kolorem zielonym pokazałem "podwórka" (dziedzińce, świetliki).
ŒŚwietlik ratuszowy jest bardzo mały. Czy jest to tylko błąd rysunkowy?

W 1892 r. nastąpiła przebudowa ratusza, podczas której połączono schodami i korytarzami dotychczasowy ratusz z pozostałościami skrzydła południowego. Wynik tej przebudowy pokazano na rys.11. w czerwonej obwódce. Każdy wchodzący do obecnego ratusza poruszał się schodami i korytarzami wówczas wybudowanymi. Wtedy we wcześniej zewnętrznych ścianach ratusza i częściowo skrzydła zachodniego i wschodniego przebito nowe wejścia. Na ścianach nowych korytarzy zawieszono płyty herbowe pochodzące ze starego ratusza i rozebranych w 1868 r. bram miejskich. Radni otrzymali nowe wyposażenie sali obrad.


Rys. 11. Rzut poziomy przyziemia ratusza. Rozbudowa pokazana w czerwonej obwódce
to wynik przebudowy z 1892 r. Wg [2].

Pomimo wspólnej œściany frontowej, ratusz i dom nr 15 były osobnymi budowlami. W budynku nr 15, który był prywatna własnośœcią - nikt nie był zameldowany. Wręcz z punktu widzenia meldunkowego nie istniał oddzielny budynek nr 15. Natomiast wymieniano łącznie budynki 14/15, które miały jednego właśœciciela (mieszkańca Wrocławia?) i w obu był zameldowany jeden mieszkaniec (śœlusarz - może dozorca?). Czy to znaczy, że w latach 1921/1935 w budynkach Rynek 14/15 znajdowały się wynajęte pomieszczenia przez ratusz? Bo w budynku nr 13 już było zameldowanych 5 osób, budynek nr 12 także był zamieszkały i przed wojną zajmował go bank.


Rys.12. Przekrój podłużny ratusza. Pokazano nowe schody i balustrady korytarzy.
Widać też piwnice pod dawnym budynkiem ratusza. Wg [5].

Od czasu wybudowania tej postaci ratusza (i fasady łączącej trzy budynki) trwały do ok. 1930 r. modernizacje komunikacji wewnętrznych. Natomiast rzemieœlnicy i kupcy dążyli do zajęcia cz궜ci parterowej fasady, aby w niej wykonać wejśœcia do sklepów oraz przebić nowe witryny sklepowe. W 1897 r. pomieszczenia parteru ratusza (obecnego banku) opuœścił Sąd Krajowy. Nie wiem, czy te pomieszczenia zajął Urząd Miejski, czy zostały ponownie wynajęte.

W 1936 r. w Ratuszu były wykonanane znaczące prace budowlane, ale nie jest znany cel i ich zakres.

Nieco ciekawostek historycznych związanych z ratuszem
W czasie wielkiej burzy w roku 1535 oba skrzydła zostały silnie uszkodzone, odbudowano je w następnym roku zmieniając nieco konstrukcję i może podwyższając. Wtedy prawdopodobnie nadbudowano nad kwadratową wieżą - ośmioboczną część. Podano bowiem, że wykonano renesansową galeryjkę nad ośmioboczną nadbudową wieży. Wieża od dołu prostokątna, przechodząca wyżej w ośmiobok, była bardzo wysoka. Zwieńczona blaszanym hełmem, z gankiem, na którym dniem i nocą czuwał trębacz, ostrzegający miasto przed wrogiem i pożarem. Z tego okresu pochodzą do dziś istniejące piwnice pod północnym skrzydłem gmachu, w których odbywał się wyszynk piwa i wina, ale od XVIII wieku służyły tylko do przechowywania tych trunków [2]

W XVI w. nad oknami Ratusza znajdował się napis: VIDERE JUDICES QUID FACIATIS, NON ENIM HOMINI JUDICATIS SED JEHOVAE EX ERIT VIBUSCUM IN NEGOCIO JUDICI (uwaga: jest to zapewne werset biblijny, być może że w trakcie przepisywania przez maszynistki posiada błędy) [6].

Nad głównym wejściem umieszczono tekst (litery w kolorze złota): NIHIL EST EX OMNIBUS REBUS HUMANIS PRAECLAR(I)US AUT PREASTAUTLUS QUAM DE REPUBL. BENE MERETI [wg nieczytelnej odbitki z (6)].

Dodano 16.05.2011 r.
Dr Piotr Oszczanowski przysłał tekst bezbłędny oraz jego tłumaczenie "Nihil est ex omnibus rebus humanis praeclarius, aut praestantius, quam de Republica bene mereri" "Wśród wszystkich spraw ludzkich nie ma nic piękniejszego, nic bardziej zaszczytnego niż dobrze zasłużyć się Rzeczypospolitej" - jak dodał autor tłumaczenia - "Rzeczypospolitej oleśnickiej". Ten piękny i wymowny napis mógłby, zdaniem P. Oszczanowskiego, ponownie znaleźć się nad drzwiami Ratusza.

W 1664 r. ratuszowi groziło zawalenie - na polecenie Sylwiusza Nimroda pierwszego księcia ze śląskiej linii Wirtembergów, przystąpiono do gruntownego remontu. Liczni rzemieślnicy odnawiali sklepienie w sali ratusza. Dach wieży pokryto blachą ołowianą i zwieńczono pozłacaną kulą. J. Skibińska [6] napisała "Pokrycie i zwieńczenie dachu kosztowało 7 oleśnickich kwart minus 1 garniec."

W roku 1730 wielki pożar miasta zaczął się od kramów przy ratuszu, co było przyczyną także jego spalenia. W roku 1750 ratusz jest już odbudowany. Wówczas przed ratuszem - najstarszej jego części - stał pręgierz (widoczny na rys. F.B. Wernera). Nie wiadomo kiedy na wieży ratuszowej umieszczono zegar.

Przez środkowe drzwi wchodziło się na dziedziniec i stamtąd do trzech budynków mieszkalnych przyległych do części południowej ratusza (na parterze były tam także sklepy). Zewnętrzne, widoczne drzwi prowadziły do obu oddzielnych części ratusza. Z tego okresu pochodzi hełm wieży w stylu klasycystycznym. Przebudowy wejść do budynku ratuszowego

Rys.13. Więcej zdjęć ratusza i rynku
Pokazane maszty wykonano może w 1892 r.
Już istniały w 1897 r
Rys.14. Napis na zadaszeniu wieży [fot. anonimowy]

W 1934 r. hełm wieży został ponownie pokryty blachą. Pozostała po tym pamiątka w postaci napisu wybitego na miedzianej blasze, porywającej zadaszenie wieży, wykonanego dokładnie na środku. Prace blacharskie wykonał w 1934 r. Max Suffing (wg książki adresowej Soeffing) - mistrz blacharski (mieszkający na Georgenstrasse 21). Wprawny obserwator dostrzeże i inne ślady pozostawione przez mistrzów murarskich i stolarskich.

Powojenna odbudowa i przebudowa
W styczniu 1945 roku część północna ratusza (od strony ul. J. Matejki) została zburzona, co widać na zdjęciu lotniczym i potem zdjęciach wykonanych już po zajęciu miasta. Przyczyną pozostałych zniszczeń było, jak twierdzą także byli niemieccy mieszkańcy miasta, lotnicze bombardowania miasta na początku lutego, czyli już po zajęciu miasta. Widok Ratusza po zniszczeniach wojennych i odbudowa. Klatka schodowa ocalała z pożogi wojennej. Zachowane wraz nią kamienne herby można podziwiać na pierwszym i drugim piętrze ratusza.

Prace projektowe odbudowy ratusza rozpoczęto w 1958 roku wg projektu arch. Jerzego Dąbrowskiego (07.02.1929 - 03.08.2018). Architektem powiatowym w Oleśnicy był wówczas Stefan Mikołajczyk (od 1955 do 1969 r.).

Rys.15. Ratusz w trakcie odbudowy w latach 1962-1964.
Fotografia z archiwum Stanisława Kokota
Rys.16. Etap budowy dachu [2]

Budowę Ratusza zakończono uroczyście 8 czerwca 1964, z udziałem wielu oficjeli z Warszawy (m.in. minister Jan Wieczorek) i Wrocławia. Rok wcześniej podobno oddano do użytku hotel "Śląsk".

Rys.17. Ostatnie rusztowania. Zdjęcie ze zbioru A.F.

Przy odbudowie zachowano jego zewnętrzną formę w zarysie klasycystycznym, ale nie w całości. Frontowa fasada ma długość 2/3 poprzedniej, co nie pozbawiło go cech dawnego wyglądu [4]. W pozostałej - byłej części południowej oraz trzech przyległych rozebranych budynkach - przewidziano hotel. Na parterze skrzydła północnego przewidziano pomieszczenia dla banku. Zmniejszenie potrzebnej objętości ratusza zapewne wynikało z przyjętego w 1950 r. centralizmu demokratycznego, który znosił samorządność miast i ilość realizowanych funkcji przez Prezydium Miejskiej Rady Narodowej.

Hełmu wieży nie remontowano i dlatego dalej są widoczne wojenne ślady.

Rys.18. Strona frontowa budynku ratusza
Rys.19. Ratusz po 1964 r. Widok z góry.
Przekrój wieży Ratusza [8]

Wnętrze ratusza, poza wspomnianą klatką schodową, było całkowicie nowe i dostosowane do ówczesnych potrzeb. Jest to dwupiętrowe, czworoboczne założenie o częœciowo zachowanym, klasycystycznym podziale fasad, nakryte czworobokiem dwuspadowych dachów z wewnętrznym śœwietlikiem [4].

Rys.20. Widok z góry na Ratusz i Rynek w 2007 r.   Fot. Janusz Godyń

Po 1989 r. hotel Śląsk przejął Urząd Miasta Oleśnicy.

Widok z góry na ratusz z lat 70-ych [1], [2]. W "Fotografie miasta" pokazano fotografie z wieży, autorstwa osoby, chcącej zachować anonimowość.

W 2008 r. na wieży ratuszowej umieszczono aparaturę nagłaśniającą do sygnalizacji alarmowej. W 2008 r. również remontowano dach i założono maszt flagowy.

Zobacz opis kamieniczek w rynku:
http://www.olesnica.nienaltowski.net/Zabytkowe_kamieniczki.Rynek1.htm
http://www.olesnica.nienaltowski.net/Zabytkowe_kamieniczki_Rynku2.htm

Propozycja upiększenia rynku


Literatura:

  1. Czerner R. Zabudowy rynków. Œredniowieczne bloki œródrynkowe wybranych dużych miast Œlšska. P Wr. Wrocław 2002
  2. Starzewska M. Oleœnica. Ossolineum. Wrocław. 1963
  3. Oleœnica. Monografia miasta i okolic. red. Michalkiewicz Stanisław. Ossolineum. Wrocław. 1981
  4. Przyłęcki M. Najcenniejsze zabytki Oleœnicy. Zapiski oleœnickie nr 2. 1995
  5. Pilch. J. Ratusze Dolnego Œlšska. Wrocław: Dolnoœlšskie Towarzystwo Oœwiatowe, 1970.
  6. Skibińska J. Studium historyczno-architektoniczne Ratusza. Wrocław 1958
  7. Eysymontt R. Kod Genetyczny miasta. Sredniowieczne miasta lokacyjne Dolnego Œlšska na tle urbanistyki Europejskiej. VIA Nova. Wrocław. 2009
  8. Przyłęcka B., Prof. dr hab. Mirosław Przyłęcki architekt człowiek z pasjš, Wrocław 2018

Od autora Lokacja miasta Oleœnica piastowska Oleœnica Podiebradów Oleœnica Wirtembergów
Oleœnica za Welfów
Oleœnica po 1885 r. Zamek oleœnicki Koœciół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleœnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Ksišżęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleœnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleœnicy Artyœci oleœniccy Autorzy Rysowali Oleœnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemiš? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleœnickie Recenzje Bibliografia Linki Zauważyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli Opisy wybranych miejscowoœci
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŒCI

Nihil est ex omnibus rebus humanis praeclarius aut praestantius quam de re publica bene mereri - Wœród wszystkich spraw ludzkich nie ma nic piękniejszego, nic bardziej zaszczytnego niż dobrze zasłużyć się rzeczypospolitej. http://www.lingua-latina.waw.pl/sentencja,opis,1911600,159300.html

Lindnitz, Jacob, Maler und Radierer, geb. 1623 in Weizendorf (Oesterreich), t Juli 1676 in Breslau, wo er 1648 hinkam und bei Meister Hans U sing in die Lehre ging. 1651 wurde er Hofmaler in Öls, kehrte nach 10 Jahren aber nach Breslau zurück. Von ihm das Bildniss des Dr. Sachs von Löwenhaimb, die Radierungen Postreiter (1660), der Mörder Melchior Hedloff u. s. w. Allgemeines Künstler-Lexicon https://archive.org/details/allgemeineskns31ml