Marek Nienałtowski
Kościół grzebalny św. Anny w Oleśnicy
03.06.2021 r.

Chcąc opisać historię tego kościoła należy wrócić do roku 1628, bo wtedy Henryk Wacław książę oleśnicki na Bierutowie kupił wieś Sątok [2]. W niej w 1638 r. zaczyna budowę małego kościoła o konstrukcji szkieletowej. Kiedy zmarł w 1639 r. prace budowlane przerwano [1], a część bierutowska księstwa, w tym Sątok, stała się własnością jego brata Karola Fryderyka. On to zapewne każe rozebrać pozostałości kościoła i przenosi je do Oleśnicy [3]. W literaturze niemieckiej podawano, że stało się to w 1638 r. Obecnie tę datę (dzięki informacjom z Sątoka [1]) należy przenieść na lata 1639-1640, a odbudowę może o rok - dwa później. Kościół stanął obok Bramy Wrocławskiej. Nie wiadomo czy już na istniejącym cmentarzu, czy został on tam założony po posadowieniu kościoła (nie było obowiązku, aby na cmentarzu istniał kościół grzebalny, ani nawet kaplica. Wystarczył krzyż i poświęcona ziemia. Kościół na cmentarzu był przydatny, gdy parafialny był oddalony). Cmentarze przy kościołach św. Anny i św. Mikołaja leżały poza murami miasta i służyły pochówkom biedniejszej części oleśniczan mieszkających poza nimi oraz w przyległych wsiach. Chociaż zasadą było, aby byli to parafianie kościoła utrzymującego cmentarz.

Kościół nie został pokazany na sztychu Mateusza Meriana z 1648 r., być może dlatego, że był zasłonięty innymi ważnymi budowlami. Istnieje też informacja, że ten kościół został spalony w 1640 r. przez Szwedów, lecz trudno znaleźć w literaturze potwierdzenie tego faktu.

Kolejny raz informacja o tym kościele cmentarnym (grzebalnym) pojawia się w związku z księciem wirtembersko-oleśnickim Sylwiuszem Fryderykiem, za którego czasów w 1682 r. dokonano jego renowacji i nadano mu wezwanie św. Anny [4]. Może to znaczyć, że wcześniej był bezimienny, a może okresowo był nieczynny.

Po raz pierwszy widok tego kościoła (a raczej tylko górnej części sygnaturki dzwonowej) pojawił się na niewyraźnym sztychu Wincklera z ok. 1707 r.


Sztych Christiana Wincklera zawarty w dziele J. Sinapiusa "Olsnographia". Własność Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu.
Sygnaturka dzwonowa kościoła św. Anny ma numer 12 (pomiędzy 2 i 4)

Kolejne, już dokładniejsze widoki kościoła, pojawiły się na rysunkach F.B. Wernera. Jednak w BUWr dostępna jest redakcja tego dzieła z 1774 r. najmniej dokładna i rysunki mogą być obarczone błędami, o czym przypomina Ryszard Len z BUWr.


Kościół św. Anny. Własność BUWR


Rozmieszczenie kościoła św. Anny (1) względem Wieży Wrocławskiej (2), później zwaną Oławską.
Widać jaki teren zajmuje cmentarz i gdzie można obecnie spodziewać się odkrycia śladów dawnych pochówków.
Własność BUWR

Obok cmentarza poświęconego i ogrodzonego mógł być wydzielony (i też ogrodzony!) cmentarz dla osób, którym nie przysługuje pogrzeb z udziałem pastora (samobójcy, innowiercy, niekiedy osoby spoza parafii itp).


Widok na miasto od strony Wieży Wrocławskiej. Na pierwszym planie - z czerwonym dachem i cyfrą 8
- kościół św. Anny. Widoczny płot ogradzający cmentarz. Własność BUWR


Kościół św. Anny według Zbigniewa Podurgiela

Dzięki Andrzejowi Prasałowi [5] wiemy, że w. kościele św. Mikołaja istniały od 1815 r. organy. Natomiast brak jest informacji o istnieniu organów w kościele św. Anny.

Po 1823 r. cmentarze przykościelne w mieście (i bliskiej okolicy) ze względów epidemiologicznych, musiały zaprzestać działalności. Ich funkcje przejął cmentarz miejski przy obecnej ul. Wojska Polskiego. Straciły rację bytu kościoły grzebalne. Kościół św. Anny został rozebrany, a św. Mikołaja częściowo zamieniono na przytułek.

Podczas prac ziemnych na byłych terenach pocmentarnych znajdowane są czaszki i kości, co powoduje wstrzymanie prac. Nie wiadomo, czy są to ślady pochówków cmentarnych, czy późniejsze - wymagające analiz. Znajomość historii cmentarzy ułatwia to. Dokładne plany terenów obejmujących cmentarz św. Mikołaja są częściowo znane, natomiast plany terenów obejmujących cmentarz św. Anny jeszcze nie zostały odnalezione.

Dodano 08.06.2021 r.


Fragment rysunku F. B. Wernera z redakcji z ok. 1750 r. [6].
Widać płot (pokazany strzałką) odgradzający cmentarz od ogrodów domów przy obecnej ul. 3 Maja.
Wejście na cmentarz znajdowało się w rogu ogrodzenia z lewej strony.
Dobrze widać mury obronne miasta z zachowanymi nawet blankami.
Nie wszystko mieszkańcy rozebrali (na rozkaz Szwedów) w końcu wojny trzydziestoletniej,
natomiast samodzielnie zrobili to później

Z powyższego rysunku może wynikać, że pozostałości pochówków z cmentarza św. Anny znajdowały się nieco dalej od obecnej ul. 3 Maja. Niewykluczone, że wraz z rozwojem przedmieścia oławskiego - wykupowano teren od właścicieli ogrodów i pokazane ogrodzenie przesuwało się w kierunku ul. 3 Maja.

Po 1859 r. na terenie byłego cmentarza wybudowano lazaret garnizonu oleśnickiego i przy nim urządzono mały park. Wtedy też drogę przy ogrodzeniu byłego cmentarza i parku nazywano Lazaretgasse, po 1945 r. nosiła nazwę - Szpitalna.

Literatura:

  1. Bińkowski M. K., Sątok, w: Między Widawą, a Dobrą ..., Oleśnica 2011
  2. Mrozowicz W., Wiszewski P., Kraina nad Widawą. Bierutowskie dzieje od czasów najdawniejszych po współczesność, ATUT 2010
  3. Nienałtowski M., Podiebradowie w dziejach księstwa ziębicko-oleśnickiego 1495-1647, Oleśnica 2013
  4. Nienałtowski M., Wirtembergowie. Książęta na Oleśnicy, Bierutowie i Dobroszycach, Oleśnica 2019
  5. Prasał A., Działalność organmistrzowska rodziny Englerów w Oleśnicy, w: Miscellanea Oleśnickie nr 2 2015
  6. Odkrywanie kolekcji. Fotograficzne Silesiana z lat 1870 - 1945 w zbiorach Instytutu Historii Sztuki PAN. Opr. Jan Przypkowski, Piotr Jamski. IS PAN Warszawa 2016.

Od autora • Lokacja miastaOleśnica piastowskaOleśnica PodiebradówOleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r.Zamek oleśnicki Kościół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstwDrukarnie NumizmatyKsiążęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla OleśnicyArtyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje • BibliografiaLinkiZauważyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli Opisy wybranych miejscowości
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA BEZ PRZEWODNIKA....
NOWOŚCI