Marek Nienałtowski
Grota Parkowa przy zamku oleśnickim
23.08.2024 r.

Przy zamku oleśnickim istniał Park Zamkowy, obejmował on tylko teren bastionów. Twórcami Parku byli głównie Wirtembergowie. Na bastionach, które wkrótce straciły rację bytu, tworzyli parki - najpierw w stylu francuskim (głównie Chrystian Ulryk) i w stylu angielskim - Karol Chrystian Erdmann. Dla księcia Erdmanna tworzył ogrody w stylu francuskim i angielskim ogrodnik J. G. Kloeber (1758-1821). W Pokoju miał teren 40 ha, a w Oleśnicy raptem 2 ha. W Oleśnicy pozostałością "kamienną" po parku angielskim chyba została tylko grota (inne nazwy pieczara, wnęka, nisza...). Nie wiadomo jakie było jej przeznaczenie.


Grota parkowa na poziomie dna fosy u podnóża bastionu wschodniego to prawdopodobnie
pozostałość parku z ok. 1780-1790 r. Fot. Krzysztof Wiesner

Wybudowana grota o niewiadomym przeznaczeniu staje się po 1945 r. obiektem domysłów. Dzieciom w żartach mówiono, że pewnie to smocza jama.


W tej grocie wg legendy oleśnickiej wylegiwał się smok.
Pokazuje go Zbigniew Podurgiel

Grota została wybudowana z rudy darniowej. Przed tysiącami lat ta ruda musiała występować na terenie Oleśnicy, gdyż archeolog Edward Drużyłowski odkrywał na Ratajach piece dymarki, w których była przetapiana. Przy budowie wieży zamku oleśnickiego wykorzystywano tę rudę w fundamentach [3]. Nie wiem, czy XVIII w. była w powiecie oleśnickim kopalnia tej rudy. Spotyka się na terenie powiatu budynki z dodatkiem brył tej rudy. Jako materiał budowlany miała zalety i wady.


Moje zdjęcie z 2016 r. Widać, że grota była wybudowana z rudy darniowej. Już wówczas bryły rudy odpadały
ze sklepienia i nawet z boków



Na zdjęciu z 2005 r. jeszcze widać bryły rudy na sklepieniu groty.
Osobiście widziałem wystające z trawy końce cegieł, co pozostaje zagadką.
Czyźby grota była wzmocniona murowanym murem, który został też rozebrany

Wykonanie tylko jednej groty z brył rudy może świadczyć też, że tego materiału było mało. Może przywieźli go z okolic Krogulnej, gdzie Wirtembergowie mieli hutę, czyli musieli mieć rudy pod dostatkiem. Może nie zdążyli wybudować więcej grot, a może taki był tylko zamysł ogrodnika Kloeberga. natomiast do czego mogła służyć grota można sprawdzić w Pokoju.

Podczas współpracy przy pisaniu książki o Pokoju [1] miałem okazję poznać historię parku. Pisano w niej o darniowych budowlach podobnych do budowli oleśnickiej. Natomiast nie wiedziałem, jak one wyglądały, gdyż ilustracje nie zmieściły się w książce. Dopiero niedawno Danuta Obrębska- Kubik przysłała mi link do zdjęć z Pokoju, na których widać budowle przypominające grotę w Oleśnicy.

Okazuje się, że w parku angielskim (który zostanie odtworzony) istnieje rotunda z pięcioma niszami (jedna z nich niżej). W niszach znajdowały się figury generałów pruskich, biorących udział w wojnie siedmioletniej (1756-1763). Po pewnym czasie figury generałów usunięto i w niszach umieszczono maszkary, które mechanicznie wyskakiwały, strasząc zwiedzających. Po śmierci jednego z zwiedzających - maszkary usunięto i do dzisiaj nisze są puste, ale nie uszkodzone. Sprzyjało temu użycie sklepienia z cegieł.
Nisze ceglane z dodatkiem brył rudy. Bryły rudy darniowej tworzyły ścianę rotundy
Źródło: Pokój - Elizjum. Eksploratorzy - tam zdjęcia rotundy z niszami

Można sądzić, że w Oleśnicy mogła istnieć jedna grota (nisza), bo więcej nie udało się wykonać, a może zabrakło rudy. Jeśli była tylko jedna grota specjalnie wybudowana - to nie wiadomo, czyja postać miałaby w niej stanąć.

Należy pamiętać, że książę Erdmann także rozbudowywał stawy - szczególnie w Pokoju, gdzie były ku temu wielkie możliwości [1]. natomiast w Oleśnicy podzielił niewielki Staw Wałowy groblą na dwie części. W jednym zwanym dalej Wałowym umożliwił hodowlę ryb. Drugi związany z zamkiem nazwano Zamkowym. Nad jego brzegiem sadzono drzewa i wykonano wysepkę, na której postawiono pomnik. Zapewne tak jak w Pokoju mógł to być pomnik związany z mitologią grecką np. Artemidy, Ateny, Apolla itp. [1]. Także podobny pomnik istniał na wysepce pokazanej niżej.

Na wysepce z lewej widoczny duży pomnik z piaskowca. Podobne stały w Pokoju. Fragment grafiki F. G. Endlera.
Zamek oleśnicki (Schlos zu Oels) z ok. 1805 r. Oryginał w zbiorach Działu Grafiki
Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu

Na powyższej grafice z prawej, obok pływających łabędzi znajdował się bastion wschodni, a po przeciwnej jego stronie grota parkowa. Można sądzić, że po analogii - w grocie znajdowała się rzeźba związana z mitologią grecką. Może wysepkę i grotę wykonali równocześnie, a obie rzeźby umieścili w jednym czasie.

Czy grota parkowa w Oleśnicy będzie zrewitalizowana?

 
Młodzież z OHP w lipcu 2024 r. wykonała żelazną kratownicę, która może powstrzymać ostateczne zawalenie groty. Nie wiem, jakie plany ma dyrekcja zamku. Odtworzenie groty wydaje się być trudne, ale być może znajdzie się ruda i specjalista od budowy obiektów z rudy darniowej?
 

29.12.2025 r.
Tajemnica groty pod oleśnickim zamkiem
Autor: Grzegorz Nowicki https://share.google/6ajfKLVYBkwglspWU

Skąd pod zamkiem taka grota?
Czy się smok w tej grocie chował?
Kto i kiedy się kłopotał
i z kamieni ją zbudował?

Kto by w grocie mieszkać chciał
tuż pod zamkiem w Oleśnicy?
Kto by pomysł taki miał?
Może byli to zbójnicy?

Może zanim powstał zamek,
zbóje mieli tam schronienie,
i chowali zrabowane
złoto, srebro i kamienie.

Lub zwyczajnie, by przed deszczem
Można było się tam schować,
kiedy księżna, albo jeszcze
inny ktoś chciał spacerować.

Lecz ja wiem co to za grota.
Prawdę mówię, daję słowo,
Kto tam bywał za żywota,
Wiem i ręczę za to głową.

Dawno temu, przed wiekami,
Gdy nie było tutaj miasta,
Przybył książę wraz z wojami
W miejsce które las porastał.

Kazał zamek tu zbudować,
Drzewa wyciąć, skały kruszyć,
by nad ziemią tą panować,
zamek powstał w leśnej głuszy.


Władza księcia się rozszerza,
Innym władcom to zawadza,
Więc do wojny szybko zmierza
kto z sąsiadem się nie zgadza.

Książę, który gród zbudował,
Zwał się Konrad i wojował
z każdym, który chciał mu szkodzić,
który przeciw księciu knował.

Wojów zastęp miał niemały,
tarcze mieli i topory,
a wśród wojów tych wspaniałych
był i rycerz Teodoryk.

Silny był i bardzo mężny,
Zawsze blisko księcia stał,
Nikt go nigdy nie zwyciężył,
Jego imię każdy znał.

I niejedno w bitwie życie
mieczem skrócił lub toporem,
I choć walczył znakomicie
I on blizny miał dość spore.

Walka była jego życiem,
zbroi niemal nie zdejmował,
miał płacone należycie
za to, że dzielnie wojował.


A gdy lat czterdziestu dobiegł,
W nocy po dniu swych urodzin,
Sen śnił. O czym? Zaraz powiem,
Śnił, że w świetle dziwnym chodził.

A w tym świetle widział ludzi,
których zabił w wielu bitwach,
Szeptał coś, aż się przebudził,
Szeptem tym była modlitwa.

Klęcząc drżał niby osika,
krwawe sceny widział wokół,
obraz straszny ten nie znikał,
od szaleństwa był pół kroku.

Wybiegł ze swojej komnaty,
W zgrzebnej białej koszulinie,
Za nim diabeł biegł rogaty,
krzyczał: piekło cię nie minie.

Szczęściem była noc lipcowa.
Teodoryk wbiegł do lasu,
las wśród drzew go swoich schował,
a on biegł nie licząc czasu.

Kiedy się zbudziły ptaki,
Teodoryk w miejscu stanął,
wokół niego drzewa, krzaki,
szumiał las melodię znaną.

Widział liście już, nie krew,
diabeł za nim już nie gonił,
już nie krzyki, a szum drzew
słyszał, a nie jęk agonii.

Lecz na zamek nie chciał wracać,
Boga o ratunek prosił,
zabijanie to nie praca,
miecza już nie będę nosił.

 

Poszedł w świat z żebraczą miską,
w lesie szałas wybudował,
w zamku pozostawił wszystko
za co chciał odpokutować.

Jadł co znalazł, albo dostał,
pokus niezbyt wiele miał,
jego droga była prosta,
pustelnikiem lud go zwał.

Płaszcz osłaniał chude ciało,
zimę tak niejedną przeżył,
Mądrość swoją zawarł całą
w jednym zdaniu: Bóg w nas wierzy.

Ludzie szli do pustelnika,
po poradę i po zdrowie,
a on ludzi nie unikał,
mówią o nim święty człowiek.

Aż do księcia doszła wieść,
o niepoliczonych cudach,
kazał się do niego wieźć,
świtem się do niego udał.

Gdy Teodoryka poznał
książę mimo tej przemiany,
spytał: jak ci pomóc można?
druchu mój niezapomniany.

Wróć na zamek, wracaj do nas,
dam najlepszą ci komnatę,
czym odpowiedz, cię przekonam,
bądź na powrót naszym bratem.

Nakarmimy cię jak trzeba,
twoją wyczyścimy zbroję,
o pieniądze też się nie martw,
co jest moje to i twoje.

Wtedy spojrzał Teodoryk
prosto w oczy swego księcia,
tu przeszłości mej potwory,
rzekł, chwyciły mnie w objęcia.

Życie moje to pokuta,
wracaj na swój zamek książę,
życia sens znalazłem tutaj,
z Bogiem serce moje wiążę.

Książę rzekł: cóż wola twoja,
do powrotu cię nie zmuszę,
nie dla ciebie widzę, zbroja,
wyżej bogactw, cenisz duszę.

Ale gdyby tak się stało,
bliżej nas żyć miał ochotę,
to pod zamkiem ci wspaniałą
każę wybudować grotę.

Będzie czekać tam na ciebie,
grota co przed chłodem chroni,
gdybyś kiedyś był w potrzebie,
o nas bracie nie zapomnij.

Lat minęło jeszcze wiele
Umarł książę, zmarł pustelnik,
W grocie słychać jakiś szelest.
kiedy tylko księżyc w pełni.


Duch rycerza i Konrada
w tej się spotykają grocie,
pierwszy z grzechów się spowiada,
drugi gada wciąż o złocie.


W zbrojach dwaj rycerze stoją,
książę z mieczem, a pustelnik
w dłoniach trzyma tarczę swoją
kiedy tylko księżyc w pełni.

   
Wiersz nie może być wykorzystany bez zgody autora

Znalazła i przysłała Danuta Obrębska-Kubik

Literatura:

  1. Pokój. Monografia, red. E. Gosławska. Pokój 2013
  2. Nienałtowski M., Wirtembergowie, książęta na Oleśnicy, Bierutowie i Dobroszycach, Oleśnica 2019
  3. Nienałtowski M., Zamek książęcy w Oleśnicy od czasów piastowskich po współczesność, Katowice 2017

Od autora • Lokacja miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Pomniki • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herby księstw • Drukarnie • Numizmaty • Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica • Wojsko w Oleśnicy • Walki w 1945 roku • Renowacje zabytków
 Biografie znanych osób • Zasłużeni dla Oleśnicy • Artyści oleśniccy • Autorzy • Rysowali Oleśnicę
Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie • Recenzje • Bibliografia • Linki • Zauważyli nas • Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki • Fotografie miasta • Rysunki • Odeszli • Opisy wybranych miejscowości
CIEKAWOSTKI • ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI