Zaginiona patena i pojemniki z kościoła św. Katarzyny w Bierutowie
02.04.2020 r.

Po napisaniu tego tekstu wysłałem go oceny Wojtka Mencela, który od 11 lat wspomga mnie zdjęciami zabytków z Oleśnicy i okolic oraz służy fachową pomocą przy identyfikacji, tych o których pisałem. Pan Wojtek wprowadził i tym razem wiele cennych uwag.

Wyżej pokazano zdjęcie będące własnością IS PAN (nr 28 138), na którym widać patenę o średnicy ok. 20 cm (wg oceny W. Mencela) i pojemnik o średnicy ok. 5 cm [także wg oceny W. Mencela]. Zdjęcie zostało wykonane przed 1945 r., a wspólne umieszczenie obu elementów wskazuje, że pochodzą one z jednego kościoła (chociaż w swojej historii mogły pochodzić z różnych). Numeracja wskazuje na pochodzenia z kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Katarzyny.

Na patenie jest herb Prittwitzów, natomiast na pojemniku herb Podiebradów, co pozwala na łatwiejsze wstępne rozpoznanie.

Herb Prittwitzów na Patenie. Przy większym powiększeniu widać po obu stronach tarczy może cyfry, które trudno odczytać.
Wg W. Mencela może to być data 1539 r.
Pojemnik. Herb Podiebradów ziębicko-oleśnickich. Z lewej inskrypcja MÜNSTERBERG (w ściśniętym zapisie MINSTERBERG), czyli Ziębice. Pisano o książętach oleśnickich z Podiebradów -"książęta ziębiccy"

Patena
Na obrzeżu pateny znajduje się herb Prittwitzów i inskrypcja fundacyjna o treści:

PRAW EVA KARNITZKEN GEBORENE PRITWITZEN WITTIB [VOHEHRTE DIESEN - odczytał te dwa słowa W. Mencel ] KELCH AD 1624 DER KIRCHEN ZU BERNSTADT

Wstępne tłumaczenie: Pani EWA Karnitzka z domu Pritwitz, wdowa, ofiarowuje ten kielich w roku 1624 kościołom w Bierutowie. Postaram się wysłać ten tekst do osób mogących pomóc w odczytaniu i ewentualnie zinterpretować.

O Ewie Karnitzkiej - Prittwitz jeszcze niewiele wiadomo. Nie jest wzmiankowana w źródłach dotyczących Prittwitzów i Karnitzkich. Przynajmniej trzech Prittwitzów z różnych miejscowości brało udział w pogrzebie księżnej Anny Magdaleny w Bierutowie w 1630 r. i zapewne była córką lub siostrą jednego z nich. Wiadomo, że już w 1624 była wdową po Karnitzkim. Do tej daty pasowałby Hans Ernest von Karnitzki - szlachcic herbu Kietlicz, członek rady księcia Henryka Wacława. Przez 15 lat był sędzią ziemskim i dworskim bierutowskiego okręgu sądowego, właścicielem Pawłoszewa k. Wołowa. Zapoczątkował działania mające na celu budowę kościoła Świętej Trójcy w Bierutowie. 23 września 1622 r. będąc w towarzystwie księcia Henryka Wacława został postrzelony przez muszkieterów. Zmarł 20.09.1623 r. i został pochowany w kościele parafialnym w Bierutowie [5], czyli w kościele św. Katarzyny. Jednak on miał dwie żony o innych nazwiskach [5]. Natomiast wzmiankowana jest Anna Katarzyna von Prittwitz - żona jego wnuka Georga Ernsta, który zmarł w 1706 r., i także został pochowany w kościele św. Katarzyny [5]. Po obu Karnitzkich nie zachowały się płyty nagrobne. Czyli nic jeszcze nie wiem o Ewie i jej mężu.

Podczas wykonywania zdjęcia, kielich związany z pateną, już nie istniał w kościele. Może wykonawcą kielicha był Hans Predel. który 4-5 lat później wykonał kielichy (wg W. Mencela) dla Zbytowej i Bierutowa [2]. Pozostała tylko patena. Na patenie nie widać znaków złotniczych. Chyba były na kielichu. Wojtek Mencel wprawnym okiem znalazł na patenie znak kontrybucji z rejonu Breslau-Oels. Sądzi też, że patena mogła pochodzić z XVI w., a inskrypcja mogła być wtórna.

Pojemnik
Początkowo sądziłem, że jest to puszka na komunikanty (opłatki komunijne). Jednak zdaniem W. Mencela jest to pojemnik na olej święty i mogło on pochodzić z kościoła katolickiego, bo protestanci jego nie używali. Nawet zauważył na pokrywce literę O od Oleum. Temu jednak przeczy umieszczony na nim herb książąt ziębicko-oleśnickich, którzy katolicyzm zwalczali.

Z herbu i inskrypcji z lewej strony może wynikać, że pojemnik został ufundowany przez księcia ziębicko-oleśnickiego. Był nim wtedy Henryk Wacław. Być może data była na inskrypcji i na razie jej nie poznamy. Tak więc powstał znaczący problem z identyfikacją pojemnika.

Puszka na komunikanty


Puszka na komunikanty. Fot. własność IS PAN nr 28139

Wyżej pokazałem typową puszkę na komunikanty z kościoła św. Katarzyny, na co wskazuje W. Mencel i sugeruje, że mogła ona pochodzić z późniejszego okresu (po 1680 r.). Puszka jest większa i ma typowe przedstawienia na pokrywce. Zdjęcie to znajduje się bezpośrdnio za wyżej pokazanym (nr 28 138), czyli pochodzi z tego samego kościoła. Uwaga! oba zdjęcia nie są bezpośrednio dostępne w spisie pod hasłem Bierutów lub Bernstadt [1]. Trzeba ich szukać na płytce CD w dziale image i dalej klikać. Poszukiwania mogą zająć nieco czasu. W ten sposób można znaleźć i inne zabytki pominięte w spisie.

Zakończenie

  1. Do pisania o zabytkach Bierutowa zainspirowali mnie Grzegorz i Piotr Michalakowie.
  2. Może kiedyś patena, pojemnik i puszka trafią na aukcję - wtedy poznamy ich historię po 21-22 stycznia 1945 r. Z doświadczenia wiem, że informacja może pojawić się nawet po kilkunastu latach. Kościół już ich nie odzyska, ale ciekawe są koleje ich losu.
  3. Mam nadzieję, że odezwą się czytelnicy mający wiedzę, pozwalającą uzupełnić lub/i skorygować powyższy tekst.

Literatura

  1. Odkrywanie kolekcji. Fotograficzne Silesiana z lat 1870 - 1945 w zbiorach Instytutu Sztuki PAN. Opr. Jan Przypkowski, Piotr Jamski. IS PAN Warszawa 2016.
  2. https://www.olesnica.org/Patena_Zbytowa.htm
  3. Neues preussisches Adels-Lexicon oder genealogische und diplomatische Nachrichten von den in der preussischen Monarchie ansässigen oder zu derselben in Beziehung stehenden fürstlichen, gräflichen, freiherrlichen und adeligen Häusern : mit der Angabe ihrer Abstammung, ihres Besitzthums, ihres Wappens un der aus ihnen hervorgegangenen Civil- und Militärpersonen, Helden, Gelehrten und Künstler. Bd. 3, I-O, Leopold von Zedlitz-Neukirch, 1842
  4. Nienałtowski M., Podiebradowie w dziejach księstwa ziębicko-oleśnickiego 1495-1647, Oleśnica 2013
  5. Sękowski R., Herbarz szlachty śląskiej, Tom III Videograf 2004

Dodatkowe ciekawostki

 


Od autora • Lokacja miastaOleśnica piastowskaOleśnica PodiebradówOleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r.Zamek oleśnicki Kościół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstwDrukarnie NumizmatyKsiążęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla OleśnicyArtyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje • BibliografiaLinkiZauważyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli Opisy wybranych miejscowości
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA BEZ PRZEWODNIKA....
NOWOŚCI