Zamek do 1945 r.
Herb rodu Hohenzollern
 

Następca tronu Fryderyk Wilhelm Mikołaj (1831-1888)

Po 11 lutym 1885 r. zamek miał być siedzibą każdego królewsko-cesarskiego następcy tronu w Prusach i Cesarstwie Niemieckim. Lenno oleśnickie staje się lennem tronowym. Aby przygotować zamek na zamieszkanie następcy tronu Fryderyka Wilhelma Mikołaja Karola Hohenzollerna, przeprowadzono w 1885 r. w Pałacu Wdów naprędce, niezbędne prace remontowe. Przede wszystkim założono w nim ogrzewanie i oświetlenie (być może, że gazowe - nie pozostał po nim żaden ślad). Potem także odnowiono niektóre pomieszczenia zamku. Wcześniej, bo już w 1875 r. założono w zamku system wodociągowy, oparty o własne ujęcie wody.

Następca tronu odwiedził po raz pierwszy zamek 27 czerwca 1885 r. Kiedy w 1888 r. stał się cesarzem Fryderykiem III i po 99 dniach panowania zmarł - kolejnym następcą tronu w wieku 6 lat został Fryderyk Wilhelm Viktor Ernest Hohenzollern i tym samym 14 listopada 1888 r. prawo do zamku w Oleśnicy.

Rozpoczynają się wówczas prace remontowe, przygotowujące zamek dla potrzeb następców tronu. Pierwsza faza remontu, pod kierownictwem architekta - Królewskiego Powiatowego Inspektora J. Maasa, odbywała się w latach 1891-1904. Nie jest wiadomo, jaką rolę spełniał znany architekt wrocławski Hans Poelzig (1869-1936), któremu przypisuje się plany modernizacji zamku w 1903 r. Znane są jedynie jego projekty modernizacji kościoła zamkowego.

W czasie tego remontu zmieniono stary hełm wieży głównej na nowy, wzorowany na barokowym hełmie kościoła Świętej Trójcy. Zmieniono hełm wieży nad klatką schodową na bardziej prosty. Umieszczono ponownie rzeźby lwów na galeryjce wieży. Jeden z nich trzyma tarczę z nowy napisem głoszącym, że książę Jan w roku 1561 nakazał wykonanie galeryjki i figur kamiennych. Inna figura lwa trzyma tarczę z datą renowacji.

Także po 1891 r. odnowiono sgraffita [1], [2], [3] zewnętrznej ściany skrzydła wschodniego. W 1899 r. przeniesiono niektóre urzędy z zamku do nowo wybudowanego budynku (widoczny z prawej strony widokówki). Na zewnątrz zamku, na połączeniu skrzydła południowego i wschodniego zburzono starą prostokątna klatkę schodową (ok. 1891 r.) i wybudowano po kilku latach (ok. 1905-6 r.) ośmiokątną, istniejącą do dzisiaj (obecnie nie spełnia już swojej zasadniczej roli).

Przed 1898 r. zamek w literaturze niemieckiej nazywano niekiedy piastowskim (Piasten-Schloss), po 1899 r. już tylko zamkiem następcy tronu (Kronprinzliche Schloss). Następca tronu po raz pierwszy odwiedził zamek w 1900 r., jednak bardziej był zainteresowany polowaniem w lasach należących do lenna. Drugi raz na dłużej przybył do Oleśnicy 25 maja 1902 r. Po małżeństwie (1905 r.) następcy tronu Fryderyka Wilhelma z Cecylią, księżniczką meklembursko-szwerińską, przeprowadzono na ich przyjęcie drugą fazę remontu zamku (1905-1906 r.). Wtedy to zmieniono znacznie rozwiązanie łącznika Zamek-Pałac. Poprzednie rozwiązanie istotnie różniło się od obecnego.

Sam wjazd na dziedziniec zamku przemieszczono (1906 r.) na środek skrzydła północnego. Ułatwiło to wjazd karet do zamku i pozwoliło stworzyć w objętości starej bramy - nową klatkę schodową, zapewniającą wygodne ciągi komunikacyjne. Stary wjazd jest widoczny na poniższej grafice oleśnickiej artystki Helmy Fischer i na poniższych zdjęciach. Na aktualnej ilustracji - widać stare wejście "zaślepione" oknem i te przebite - nowe - z lewej.

Fragment zdjęcia Otto Muecke z 1893-4 r. wskazującego, że już w tym roku zamek z zewnątrz był otynkowany, widać lwy na wieży, płaski dach na skrzydle północnym. Źródło
 
 
Skrzydło północne i wschodnie na
widokówce autorstwa Helmy Fischer sprzed 1893 r.
Zamek przed 1893 r.
Zamek pomiędzy 1893 -1906 rokiem

Ponadto na ilustracjach z 1891-1905 (m.in. na powyższych) widać:

Przed 1905 r. Widoczne wejście na ganek(1) ze skrzydła północnego. Widoczne wejście do wieży (2). Wieżyczka jeszcze nie ma hełmu.
Po 1905 r. Wieżyczka z hełmem (3). Wejście (1) przebudowane na okno. Wejście do wieży przebudowane na okno. Wejście na ganek tylko poprzez drzwi przy wieży zamkowej

Tuż nad wejściem do wieży umieszczono herb księstwa oleśnickiego! A miał się on pojawić, zdaniem historyków piszących o zamku, dopiero po przeniesienu bramy w nowe miejsce. Kolejna zagadka.
Widoczny jest dokładniej (kliknij, aby powiększyć) renesansowy portal drzwi na pierwszym piętrze skrzydła północnego (nad wejściem). Po tym, jak główne wejście do zamku stało się klatką schodową (włącznie z pomieszczeniami leżącymi na I i II piętrze) - drzwi straciły rację bytu i w ich miejscu pojawiło się okno. Stary portal został chyba gdzieś przeniesiony.

Na poniższych ilustracjach widać Pałac Wdów przed remontem w 1891-1892 r. Były wtedy zamurowane niektóre okna, inne rozwiązanie "daszków" wykuszy. Widoczny jest częściowo istniejący drewniany wykusz w klatce schodowej pałacu. Pokazywano go na ilustracjach już ok. 1860 r. Widoczony jest komin nad wykuszem pałacu na pierwszym piętrze. Sugeruje to, że wewnątrz był jakiś piecyk. Może do podgrzewania wody do mycia.

Na fragmencie rys. T. Blatterbauera z 1884 r.
pokazano strzałkami rozwiązania, które po
1892 r. uległy zmianie
Strzałką pokazano widoczny częściowo jakiś wykusz, który może był ubikacyjnym

Na zewnątrz Pałacu wybudowano ok. 1905 r. małą przybudówkę. Zainstalowano w niej WC na II i III piętrze.

Pałac przed dodaniem przybudówki.
Pałac po dodaniu przybudówki

Remontowano drewniane więźby i pokrycia dachów, restaurowano sgraffitowe dekoracje fasad, zwłaszcza skrzydła północnego i Pałacu Wdów. W tzw. Sali Rycerskiej (wcześniej zwanej Myśliwską) w skrzydle wschodnim - powiększono okna, podniesiono sufit i dodano balkon z wejściem od strony zewnętrznej klatki schodowej. Podniesienie sufitu spowodowało duże zmiany w salach na następnym piętrze.

Uporządkowano teren wokół zamku.Wykonano alejki i wszelkie drogi wybrukowano. Założono ogrodzenie. W literaturze oleśnickiej podaje się, że przekuto wówczas tarczę z orłem piastowskim, umieszczoną pod figurą tarczownika nad przejazdem bramy skrzydła północnego. Nie jest to jednak orzeł piastowski a orzeł Marchii Brandenburskiej, której Hohenzollernowie byli elektorami) Tak więc, wykonano nową płaskorzeźbę herbową dla ozdobienia nowego wjazdu do zamku.

W 1905 r. rozpoczęto pod kierownictwem wybitnego ogrodnika Alfreda Menzla projektowanie nowego wystroju parku zamkowego. W tym też czasie (w 1905 r.) zlikwidowano staw tzw. wałowy (przylegający do zamku od strony zachodniej) i na jego terenie urządzono zamkowy ogród warzywny. W dalszym ciągu sukcesywnie osuszano stawy od strony południowej. Na planie z 1928 r. już nie istnieje żaden z nich. Na podzamczu przepływa jedynie rzeka Oleśnica.

Po małżeństwie (1905 r.) następcy tronu Friedricha Wilhelma z księżniczką meklembursko-szwerińską Cecylią, na kominku w Pałacu wdów pojawiły się w 1906 r. herby królestwa Prus i Mecklemburgów oraz monogram WC, będący skrótem od imion Wilhelm i Cecylia. Natomiast wówczas główne pomieszczenia książęce, znajdowały się w skrzydle południowym.

Park zamkowy w 1899 r.
Park zamkowy w 1928 r.

Od czasów Podiebradów, na południowej stronie zamku, za fosą i rzeką Oleśnica znajdował się ogród kuchenny (warzywny) - Küchengarten (pokazany na powyższym lewym planie). W połowie XIX w. w prasie oleśnickiej pojawiają się ogłoszenia o sprzedaży sadzonek drzewek i kwiatów z ogrodu zamkowego. Po 1905 r. po osuszeniu stawu wałowego (Wallteich), stał się on ogrodem warzywnym (prawa mapka). Dotychczasowy ogród zapewne przeznaczono pod zabudowę. Sukcesywnie trwało osuszanie stawu zamkowego (Schlossteich). Wkrótce i jego oszuszono. W 1906 i 1909 r. wykonano w zamku kolejne przebudowy.


Fosa przed zasypaniem po 1945 r. i wykonaniem obecnej drogi do zamku za łącznikiem

Zamek miał stanowić letnią rezydencję oraz miejsce zimowego odpoczynku pary książecej i ich dzieci. Latem para książęca korzystała również z pałacyku myśliwskiego w Ligocie Małej. Dla następcy tronu, lenno oleśnickie stanowiło głównie miejsce polowań (dorosłe już dzieci w wywiadach dla Sterna w latach 60-tych, ze szczególnym sentymentem wspominały coroczny zimowy odpoczynek i święta w zamku oleśnickim).


W czasie I Wojny Światowej w zamku mieścił się lazaret. Z prawej stempel z widokówki z 1915 r. Na zdjęciu z lewej (Przedbramie) widoczna jest zamurowana brama dla pieszych, w celu wykonania pomieszczenia dla bramnego (odpowiedzialnego za otwieranie bramy). Być może, że pomieszczenie to było wykonane w związku z remontem zamku. Powyżej pomieszczenia widoczny jest metalowy komin od prowizorycznego ogrzewania, a za bramą widać drzwi do pomieszczenia. W prześwicie bramie jezdnej daje się zauważyć metalowy ogranicznik maksymalnej wysokości pojazdów konnych, pokazujący wysokość następnej bramy. Dalej cały ciąg dawnego przejścia jezdnego jest wygrodzony niskim parkanem. Z tego przejścia można było wejść bezpośrednio do pomieszczenia parteru Pałacu Wdów (było tam przejście, już zamurowane, widoczne podczas niedawnego skucia tynku).

Po klęsce Niemiec w 1918 r. i abdykacji cesarza, w listopadzie 1918 r. żona następcy tronu musiała opuścić 176. pokojowy pałac Cecylienhof w Poczdamie i z czworgiem dzieci przeniosła się do Oleśnicy (dwójka starszych dzieci pozostała w Poczdamie). Od 1918 r. zamek oleśnicki był rezydencją rodziny następcy tronu. W 1919 r. zamek oleśnicki wyposażono w meble przywiezione z Cecilienhof, jednocześnie część administracji, która wcześniej znajdowała się w Cecylienhof, została przeniesiona do zamku oleśnickiego. Były następca tronu przebywał od 1918 r. w Holandii, skąd wrócił 9 (11?) listopada 1923 r. Po 2 tygodniowym pobycie w Oleśnicy wrócił do Poczdamu, ale często bywał w Oleśnicy. Podano, że w 1919 r. wykonano w zamku kolejne przebudowy.

Księżniczka Cecylia hodowała wtedy w zamku (może jeszcze w 1930 r.) psy rasy skye terriery z przydomkiem "von Schloss Oels".

W 1926 r. dobra lenna oleśnickiego, wraz z zamkiem, zostały przekazane byłemu następcy tronu na własność. Wtedy także odzyskał pałac Cecilienhof i w nim zamieszkał wspólnie z żoną. Od tego czasu do 1945 r., zamek oleśnicki stanowił tylko miejsce ich letniego i zimowego, świąteczno-noworocznego wypoczynku. O wadze zamku oleśnickiego świadczy m.in. ślub ich syna Hubertusa Karla Wilhelma z Marią Frn von Humboldt-Dachroeden 29.12.1941 r. Wszystkie zdjęcia ze ślubu zostały ukryte.

W dalszym ciągu park - Fasanerie był dobrze utrzymywany, ogrodzony, alejki wysypane żwirem i w nocy chroniony. Brama w skrzydle południowym zamku pozostawała zazwyczaj otwarta i służyła do przejścia na teren parku. W 1940 r. zamek od strony północnej był (jak dawniej) otoczony drewnianym płotem. Przy łączniku pałacu z kościołem wybudowano jakąś przybudówkę gospodarczą.


Przybudówka przy łączniku i płot otaczający teren zamkowy

Księżna Cecylia była obecna jeszcze w zamku 21 stycznia 1945 r., prosiła dowódcę 269 dywizji o wydzielenie samochodów do przewiezienia jej cennego wyposażenia. Taką zgodę otrzymała (informacja pochodzi od Pawła Szczegodzińskiego). W dniu 23 stycznia 1945 r. zamek stanowił miejsce dowodzenia 269 dywizji i jego dowódcy.

Dalej - Zamek po 1945 r.

Literatura

Bimler Kurt. Die schlesischen massiven Wehrbauten. 3 Fsm. Ols kr. Ols, Gross Wartenberg, Militsch, Trebnitz, Wohlau, Steinau. Breslau 1942.
Das Buch der Stadt Oels in Schlesien / hrsg. vom Magistrat der Stadt Oels in Schlesien anläßlich des 675 jährigen Stadtjubiläums. Bearb. vom Schlitzberger. Berlin. 1930
Guerquin B. Zamki w Polsce. Arkady. Warszawa 1984.
Katalog zabytków sztuki. Oleśnica. Bierutów i okolice. PAN. W-wa. 1983
Kajzer L., Kołodziejski S, Salm J. Leksykon zamków w Polsce. Arkady Warszawa - 2001
Łuczyński R. Zamki i pałace Dolnego Śląska. Wrocław i okolice. Wrocław 1999.
Nienałtowski M. Podurgiel Z. Zamek książęcy w Oleśnicy. Oleśnica 2005.
Przyłęcki M. Najcenniejsze zabytki Oleśnicy. Zapiski Oleśnickie nr 2 z 1995
Przyłęcki M. Zamek w Oleśnicy. Towarzystwo Przyjaciół Miasta Oleśnicy. Wrocław 1989
Przyłęcki M. Zamek w Oleśnicy. Panorama Oleśnicka nr 27, 29,31, 33, 34 z 1994
Oelser Heimatblatt oraz Oelser Heimatkreisblatt. Roczniki ze zbiorów Działu Dokumentów Życia Społecznego PiMBP w Oleśnicy
Skibińska J. Studium historyczno - architektoniczne zamku w Oleśnicy. PKZ Wrocław 1958 r.
 

 


 

 

 

 

 

Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Zamek oleśnicki Kościół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje Bibliografia Linki Zauważyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli Opisy wybranych miejscowości
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI

Notatki: Dobra Wilhelma obejmują 7877 ha ziemi, 4894 ha lasów i 13 rittergut - folwarków szlacheckich.

http://www.cesarskaeuropa.pl/nastepca_tronu.html