Kościół NMP i św. Jerzego
Cerkiew pod wezwaniem Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy


Kościół p.w. NP Marii i św. Jerzego jest jednym z ciekawszych zabytków budownictwa kościelnego w Polsce. W początkach swego istnienia, aż do 1505 roku, były to dwa oddzielne kościoły pobudowane jeden obok drugiego.

Przekrój przez dwa kościoły już bez ściany je dzielącej [6]
Kościoły z zewnątrz wskazują na wcześniejsze połączenie wspólną ścianą

Początek ich powstania sięga drugiej połowy XIII wieku, a najpóźniej jego końca. Szpital św. Jerzego (w obecnym rozumieniu - przytułek) jest wzmiankowany w dokumentach z 1307 roku (pisano o dziesięcinach ze wsi Gęsia Górka, które należały do tego szpitala), czyli mógł powstać wcześniej. Od początku, pomimo braku poświadczeń w literaturze, była z nim z pewnością związana kaplica pod tym samym wezwaniem. Taka była wówczas średniowieczna praktyka [2].

Opiekę nad szpitalem sprawowali kanonicy regularni świętego Augustyna zwani Augustianami. Wiadomo z dokumentów z 1340 r. że przy klasztorze Augustianów znajdowała się szkoła niższego stopnia, która cieszyła się pozytywną opinią i miała poziom dobrej szkoły średniej.

W drugiej połowie XIV wieku (niekiedy podaje się datę 1340 r.) kaplica św. Jerzego stała się po rozbudowie kościołem pod identycznym wezwaniem. W 1341 r. wspomina się o donacji na ufundowanie ołtarza dla tego kościoła [10]. Zapewne w rozbudowę kościoła włączyła się w roku 1372 księżna Eufemia (Ofka) dostarczając kanonikom regularnym niezbędnych funduszy (roczny czynsz 10 grzywien z ław chlebowych w Oleśnicy. Z tego 6 grzywien miała otrzymać prepozytura i szpital.

Księżna Eufemia wspólnie ze swoim synem Konradem II w 1376 r., ufundowała także kaplicę pod wezwaniem św. Krzyża i NMP, którą wybudowano od południa przy kościele św. Jerzego, wchodzącego w skład prepozytury augustianów.

W roku 1380 książę Konrad II ufundował w Oleśnicy opactwo benedyktynów słowiańskich pod wezwaniem Bożego Ciała. Otrzymało ono m.in. kaplicę św. Krzyża i NMP, po rozebraniu której przystąpili benedyktyni do budowy kościoła p.w. Bożego Ciała. Jego budowę zakończono prawdopodobnie na przełomie XIV i XV stulecia.

Wieżę kościelną wybudowano ok. 1400 r. Grubość murów u podstawy wynosi 1, 4 m. Wieża spełniała także rolę obroną (stała obok miejskiego muru obronnego i wieży Bramy mariackiej - rysunek niżej).

Dlatego m.in. wejście na wyższy jej poziom odbywał się poprzez okrągłą, wąską klatkę schodową (pokazaną niżej). Przez nią trudno było wedrzeć się do wieży i dlatego mogła ona pełnić rolę ostatniego punktu obrony. Ponadto, na drugie piętro wieży wchodzono po drabinie, którą można było podnieść. Zapewne ówczesna wysokość wieży odpowiadała części nieotynkowanej. Na jej wierzchołku była zapewne platforma dla strzelców. Po wybudowaniu empor w kościele NMP wykonano również wejście do wieży. Wejście do wieży było również w najwyższej cześci kościoła - prawie pod dachem.
Wewnątrz najwyższej nieotynkowanej części wieży (tam gdzie są widoczne bliźniacze okna) znajdował się dzwon (Na dębowych belkach pozostał ślad po miejscu zawieszenia). Nic o nim nie wiadomo. Podobno został zdjęty w 1944 r.

W 1410 r. teren kościoła i zabudowań klasztornych wszedł w obręb miasta. Zaczęto przenosić mury i bramę miejską
Dawny kościół NMP i św. Jerzego
Wejście do pomieszczenia parteru wieży (obecnie salka katechetyczna)
i okrągła klatka schodowa

Benedyktyńscy ,,bracia słowiańscy" - zwani też "głagolaszami", to odłam zakonu, który w Pradze, w klasztorze Emaus, za czasów Karola IV wprowadził obrządek liturgiczny tzw. słowiański według św. Cyryla i Metodego. W obrządku tym odprawiano liturgię, za zgodą papieża, w języku staro-cerkiewno-słowiańskim, choć w Europie językiem liturgicznym była łacina. Dziękuję Pani prof. dr hab. Halinie Wątróbskiej z Uniwersytetu Gdańskiego za zainteresowanie mnie głagolaszami, zanim jeszcze zacząłem prowadzić tę stronę.

Nie wiadomo, dlaczego Konrad II ten właśnie zakon osadził w Oleśnicy. Czy była to próba ograniczenia wzrostu znaczenia zakonników i księży narodowości niemieckiej? Czy miał na względzie potrzeby duszpasterskie słowian zamieszkujących księstwo. Wg W. Nehringa [12] to było najpewniej celem sprowadzenia benedyktynów.

Według prof. Bogusława Czechowicza [14] Konrad II współdziałał przy tym z wrocławskimi kanonikami regularnymi św. Augustyna. Benedyktyni obarczeni w Pradze przez cesarza Karola IV misją krzewienia "prastarej" słowiańskiej liturgii to samo zadanie musieli chyba podjąć w Oleśnicy.

Dochowały się dokumenty wymieniające nadania, którymi książę obdarzał swoją fundację [10]. Benedyktyni uzyskiwali dochody z kościoła parafialnego w Przeczowie, gdzie jeden z zakonników pełnił funkcję proboszcza. Mieli również dziesięciny ze wsi Jakubowice i Idzikowice, dochody z młyna na rzece Swierzynie, z przynależnym do tego prawem rybołówstwa, i połową dochodów z młyna w Bogusławicach i części wsi. Proboszcz kościoła św. Jana ze względu na (używając współczesnego nazewnictwa) ograniczenie konkurencji - wymógł na Konradzie II, aby ten nie udzielił zgody głagolaszom na głoszenie kazań w wielkie święta, przynoszące największe datki wiernych.

Pomimo tego, zakon nie rozwijał się pomyślnie. Siedziba zakonu w Pradze uległa zamknięciu (wpływ husytów), dlatego oleśniccy bracia stracili wsparcie i znaczenie, co spowodowało brak chętnych do nowicjatu. W rezultacie liczba zakonników zmniejszała się (w końcu było ich tylko trzech) i wreszcie 13 stycznia 1505 r. biskup wrocławski Jan IV Roth, na prośbę książąt Albrechta i Karola I Podiebradów przyłącza kościół i klasztor do prepozytury augustianów. W ten sposób, po 120 latach działalności, upadł ostatni na Śląsku bastion misji św. św. Cyryla i Metodego. Należy o tym pamiętać.

Wówczas obie budowle połączono w jeden kościół, a ołtarz główny ulokowano na północnej ścianie kościoła św. Jerzego. Wtedy zamurowano wejście do niego znajdujące się w tej ścianie - pozostał po nim widoczny ślad. Poniżej ściana kościoła św. Jerzego od strony muru miejskiego (od północy).

Północna ściana kościoła św. Jerzego. Widoczne dwa okna zamurowane w latach 60-ych

Poniżej zamurowanego okna widoczny jest zarys zamurowanego wejścia do kościoła św. Jerzego sprzed 1505 r.
Nie wiadomo kiedy zamurowano okno znajdujące się na wysokości organów. Jeszcze spełniało swoją funkcję
w 1750 r.
Ściana północna kościoła św. Jerzego wg rysunku F.B. Wernera. z ok. 1750 r. Własność BUW. Na rysunku widoczny jest istotny błąd dotyczący rozmieszczenia wieży. Widoczne jest okno, które na zdjęciu obok jest zamurowane

Po wprowadzeniu protestantyzmu w Oleśnicy (1538 r.) - zakonnicy augustiańscy (w liczbie 4-ch) opuszczają klasztor, który stał się przytułkiem miejskim. Zapewne i wówczas kościół zostaje przejęty przez protestantów, chociaż podaje się też późniejszą datę (1555?). Wtedy również kościołowi Bożego Ciała przywrócono dawne wezwanie, a więc N. M. Panny.

W roku 1609, czyli za czasów Karola II, po zakończeniu większej przebudowy kościoła zamkowego, dokonano odnowienia dawnego kościoła św. Jerzego, zmieniono w nim kształt okien, a do kościoła NMP od strony południowej dobudowano nową kruchtę. Nie wiadomo, czy była ona parterowa, czy piętrowa, tak jak obecnie. Jeśli piętrowa, to by oznaczało, że wybudowano ją także dla potrzeb zapewnienia wejścia do loży książęcej. W 1703 r. książę Chrystian Ulryk Wirtemberg funduje ołtarz ambonowy, lożę książęcą i powiększa okna.


Ołtarz ambonowy (ambona widoczna nad obrazem) zapewne pochodzący z 1703 r. Stał on na ścianie północnej kościoła św. Jerzego Źródło fotografii


Loża książęca pochodząca z 1703 r., pod nią widoczne wejście do kościoła z kruchty, z prawej loża dworska, dalej lewa empora.
Wyżej widoczna zabytkow
a rzeźba św. Jerzego z XVI w. [5], [6]. Źródło fotografii


Inne ujęcie loży książęcej i dworskiej. Zapewne z lewej strony była analogiczna loża dworska.
Widoczne schody prowadzące do loży dworskiej [17]

W 1720 r. Michael Engler Młodszy, już dobrze znany z remontu organów w kościele zamkowym, dostał zlecenie na wykonanie organów, które wykonał w 1721 roku. Instrument posiadał 13 głosów rozdzielonych na jeden manuał i pedał. Powietrze dostarczały trzy miechy. Koszt inwestycji, zawierającej także prace rzeźbiarskie przy prospekcie, wyniósł 210 talarów. W cenę nie wliczono prac ślusarskich, kowalskich, ciesielskich oraz murarskich. Gruntowny remont organów przeprowadzono w 1842 roku. W 1917 roku z instrumentu zarekwirowano na potrzeby wojenne cynowe piszczałki prospektowe. W ich miejsce wstawiono inne.

W 1933 r. w związku z gruntowną renowacją kościoła, podjęto w 1937 r. decyzję o budowie całkowicie nowego instrumentu. Zamiar ten spotkał się z krytyką organisty kościoła zamkowego w Oleśnicy Herberta Wernera, który postulował odrestaurowanie istniejących organów Englera. W rezultacie jego działań remont organów powierzono firmie Sauer z Frankfurtu nad Odrą, która rozpoczęła prace w sierpniu 1939 roku. Wszystkie elementy instrumentu zostały poddane gruntownej rewaloryzacji. Montaż instrumentu w kościele ukończono w 1941 r. Koszt remontu wyniósł 2 877 marek. W 1945 r. organy uległy całkowitemu spaleniu. Tekst o organach wg A. Prasała [18]. Tam więcej szczegółów.


Organy Michaela Englera ok. 1920 r.
Znajdowały się one po prawej stronie ołtarza, czyli w kościele św. Jerzego.
Empory rozmieszczono po wschodniej i zachodniej stronie obu kościołów. Źródło fotografii

Na powyższym zdjęciu z lewej widoczne jest epitafium członka dworu książęcego (silberkämmerer) Michalela Duquesne i jego żony, z początku XVII w. Obok na lewej kolumnie zapewne znajdowało się epitafium (na niektórych zdjęciach widać tylko anioła podtrzymującego epitafium) Beniamina Brücknera książęcego chirurga(?) i jego żony Katarzyny z domu Sommer z 1747 r. z portetem rodziny na blasze. Epitafium wykonane było z drewna, blachy i marmuru. Na odwrotnej stronie kolumny także widoczny jest mały fragment epitafium zapewne Marty Becklin(?) zmarłej 19.03. 1616 r. Epitafium przedstawiało Chrystusa na Krzyżu.

Na ilustracji z lewej pokazałem bardzo przybliżone schematyczne rozmieszczenie ważniejszych elementów wyposażenia kościoła NMP i św. Jerzego.

  1. Ołtarz z zaznaczonymi schodami wejścia do ambony.
  2. Organy z chórem muzycznym.
  3. Loża książęca.
  4. Zapewne loże dworskie, może oddzielne dla dworzan oraz dwórek.
  5. Empory.

Wejście do loży książęcej odbywało się bezpośrednio
z kruchty. Wejście do lóż dworskich odbywało się schodami od strony kruchty. Nie wiem jak rozwiązano wejścia na empory. Zapewne z prawej empory wchodzono na chór muzyczny, bo nie widać oddzielnego wejścia dla organisty. Wykorzystano przekrój kościoła z [6]

Prawdopodobnie po 1638 r. kościól był również polskim zborem. Pierwszymi znanymi polskimi diakonami podległymi niemieckiemu prepozytowi byli: Mateusz Kuhne (1591-1600), Eliasz Mellinus (1600-1602), przez kolejne 4 lata Jan Gerlach, Po nim Jan Celarius [16]. W latach 1638-1648 Jakub Heusler, potem Krzysztof Benner (1649-1650) [13] . Po nich w latach 1650-1690 diakonem został Georg Bock, który po śmierci w 1690 r. został w nim pochowany. Na ścianie umieszczono epitafium, zawierające najważniejsze wzmianki z jego życia i podkreślając zasługi. Później to epitafium znajdowało się pod opieką Jana Sinapiusa, a w 1936 r. już nie istniało. Brakuje wiarygodnej informacji o dacie zakończenia polskich nabożeństw w kościele NMP i św. Jerzego. Sądzić można, że nastąpiło to w okresie 1780-1830, a wg [10] w połowie XIX w.

Georg Bock jest szczególnie zasłużony dla trwania polskości w księstwie oleśnickim i na całym Śląsku.
Z tego kościoła promieniowała przez długi okres mowa polska i dlatego ten fakt należaloby wyeksponować - może oddzielną tablicą? Na obecnej tablicy informacyjnej nawet o G. Bocku nie wspomniano!

Dzięki wsparciu finansowemu księcia Fryderyka Augusta Brunszwika (3200 talarów) - gotycka wieża kościelna w 1796-1799 r. otrzymuje nowe zwieńczenie w stylu neogotyckim (wg. Z. Podurgiela), które dotrwało do naszych czasów. Hełm jest skopiowany ze zwieńczenia wieży kościoła N. P. Marii na Aleksandplatz w Berlinie. Końcowy projekt wieży wykonał Jerzy Wilhelm Heller - architekt książęcy. Już w 1817 r. wieża zostaje uszodzona i koszt naprawy wyniósł 210 talarów. W XVII lub XVIII w. wyburzono zabudowania klasztorne, znajdujące się obok kościołów.

W roku 1832 powstało na Śląsku duszpasterstwo wojskowe, podporządkowane polowemu proboszczowi armii i dlatego po 1850 r., gdy powołano garnizon oleśnicki, kościół stał się garnizonowym.

W kruchcie znajduje się epitafium Johanna Wintera (?) z 2 poł. XVI w. Płaskorzeźba przedstawia klęczącą osobę pod krzyżem. Płyta wymaga zabiegów konserwatorskich i oczyszczenia z farby, którą malowano kruchtę. Część tekstu jest możliwa do odczytania przez znawcę łaciny.

Na zewnątrznym murze kościoła N.M. Panny umieszczono płytę epitafijną z 1629 r. Takiusa Jacoba, książęcego sekretarza (lichtensteinscher?) z herbem i tekstem możliwym do identyfikacji (na płycie widać ślady trafienia pociskami, pomimo znacznego zniszczenia kościoła - płyta zachowała się w dobrym stanie). Biedni, których nie stać było na epiafium - ryli na cegłach kościoła krótkie informacje o zmarłych.

Cmentarz przykościelny zamknięto 4 kwietnia 1818 r., a w 1827 r. za cenę 36 talarów wybudowano nowe ogrodzenie.


Kościól NMP i św. Jerzego z litografii A. Groegera.

Kościół pokazany na powyższej litografii z ok. 1860 r. był otoczony murem z bramą, która była zamykana na noc. Mur obejmował niewidoczny (z lewej) były cmentarz przykościelny oraz zapewne zabudowania klasztorne, które w XVII i XVIII w. wyburzono. Na tym terenie jeszcze w XIX w. znajdował się przytułek. W 1825 r. jest on wspomniany jako przytułek św. Jerzego dla 10. wdów po mieszczanach. Nie jest znana data zakończenia jego działalności. Musiało to nastąpić pomiędzy 1825-1880 r. Na początku XX w. mur zastąpił drewniany płot.


Kościól otoczony drewnianym płotem

Ogrodziński W. pisze [13], że kościół NMP i św. Jerzego nie był używany przed 1933 r., kiedy to rozpoczęto jego gruntowny remont. Prawdopodobnie podczas jego trwania (a może wcześniej) wykonano dobudówkę, która miała mieścić podobno kotłownię. Pozostały po niej tylko fundamenty, widoczne na poniższym zdjęciu.

Widoczne fundamenty kotłowni (?) przylegające do wieży i obu kościołów. Wg A. F. na tej ceglanej nadbudówce stało jakieś urządzenie, z którego prowadziły rury do obu kościołów. Kiedyś był to obiekt murowany i zadaszony
Być może, widoczne jest wejście do podziemi kotłowni (?)
Na ścianie kościoła św. Jerzego widoczny przewód kominowy prowadzący najpewniej z tej kotłowni. Fot. ze zbiorów A. F.

24/25 stycznia 1945 roku kościół spłonął. Wraz z nim cały wystrój oraz drewniane figury gotyckie, empory, loża, organy i epitafia. Pozostała tylko wieża z licznymi uszkodzeniami. Uratowano fragment gotyckich stall, które przeniesiono do kościoła zamkowego. Razem z kościołem spłonęły złożone 8.09.1943 r. do bezpiecznego przechowania zbiory Archiwum Miejskiego we Wrocławiu oraz część Herbarium Silesiacum (Zielnik Śląski) z Instytutu Botanicznego (kościół stanowił tzw. skrytkę Grundmanna). Okazało się, że nie wszystko w kościele zostało spalone - w lutym 1948 r. natrafiono na pojedyncze zabytkowe oraz nieliczne obrazy, które wysłano do składnicy w Namysłowie.


Kościół po wojnie. Fot. nieznanego autora - prawdopodobnie oleśnickiego. Fot. ze zbiorów A.F.

Po 1945 r. na terenie byłego cmentarza znajdowały się pozostałości mogił z płytami nagrobnymi. Niektóre płyty z nieistniejących mogił wmurowano przed 1945 r. w miejski mur obronny. Z lewej i prawej strony kruchty były wkopane poziomo 2. duże płyty. Niektóre stały od strony obecnego trawnika pionowo. W latach 1960-1970 roku niektóre płyty z muru zostały zdjęte i zakopane pod murem. Brak jest chęci ich odkopania i ponownego umieszczenia w murze jako śladu po byłym cmentarzu i mieszkańcach miasta.

Spalone kościoły w 1957 r. odgruzowano i częściowo zabezpieczono. W 1965 r. dolną część wieży przejęla parafia prawosławna. W latach 1966-1972 etapami z funduszy Urzędu Miasta oraz funduszy i pod kierownictwem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków kościół odbudowano, doprowadzając do stanu surowego, rekonstruując brakujące partie murów i sklepień, wykonano nowe dachy i stolarkę. Tym samym zabezpieczono zabytek i zlikwidowano jedną z wielu powojennych ruin miasta. Kościoły ponownie przedzielono ścianą. Obecnie były kościół NMP służy wyznawcom prawosławia - jest kościołem prawosławnym (cerkwią) pod wezwaniem Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy. Poniżej zdjęcie z obchodów Bożego Narodzenia w oleśnickiej cerkwi.

fot. Krzysztof Dziedzic

Inne zdjęcia Pawła Szczegodzińskiego [1], [2], [3] zamieszczone na Forum Historia Oleśnicy. Kościół ten w 2013 r. został odnowiony.

W 2001 r. Zarząd Miasta Oleśnicy zlecił częściowy remont nieużytkowanego b. kościoła św. Jerzego. Uzupełniana była brakująca na znacznych połaciach dachówka. Na dach kładziono dachówkę mnich-mniszka - taką samą jak poprzednia.

Wokół kościoła (z wyjątkiem jego frontowej części) położono opaskę betonową, chroniącą obiekt przed zagrażającą mu wilgocią. Uzupełniono wyrwy w ceglanych ścianach. Wstawiana była specjalnie wypalana cegła, robiona na zamówienie, zblizona do cegły gotyckiej z jakiej zbudowano kościół.

Były kościół św. Jerzego, którego wejście nie jest widoczne od strony ulicy - staje się niekiedy obiektem zainteresowania włamywaczy i wandali. Niżej widać wyrwane drzwi i ślady pobytu "malarzy" (foto z 2005 r.)

Prawdopodobnie podjęto decyzję o przekształceniu kościoła w salę koncertową (wystawienniczą), co nada jednemu z najstarszych obiektów oleśnickich odpowiednią rangę.

Od 2005 r. wejście do b. kościoła św. Jerzego jest zamknięte metalowymi wrotami, chroniącymi wnętrze przed niepowołanymi gośćmi. Niekiedy odbywają się w nim wystawy. Na zewnątrz trwają ciągle spotkania sympatyków taniego wina. Trawniki noszą ślady libacji, wszędzie leżą rozbite butelki. Ściana czołowa w pobliżu wejścia, ulega niszczeniu na skutek braku rynny (fot. R. Bober).

21.06.2008. Pan Ryszard Bober napisał "Od niepamiętnych czasów zastanawiałem się nad pochodzeniem dużych wyrw w północnej ścianie wieży Kościoła NMP i św.Jerzego. Na dużej powierzchni miały obydwie głębokość ok. 25 cm /dwie szerokości cegły/, na małej powierzchni przechodziły w głębokie otwory (załączona fotografia). Ten właśnie charakter wyrw skłonił mnie do przypuszczeń, że pochodzą one od trafień pociskami z działka z czasów wojny" i dalej pisze, że "wyrwy te zostały usunięte ok. 8-10 lat temu."

Myślę, że szczegóły potwierdzające opinię Pana Ryszarda będzie można uzyskać po datarciu do dokumentacji remontu kościoła. Może odezwie się ktoś z firmy, która zamurowała obie wyrwy? Szkoda, że nie dążono do zamurowania wyrw cegłą o zbliżonym kolorze.

Od końca 2014 r. kościół św. Jerzego jest bardzo często w soboty i niedziele miejscem występów grup teatralnych. Istnieją plany jego remontu.


Literatura:

1. Pyzik J. A., http://www.olesnica.nienaltowski.net/Koscielne_niescislosci.htm
2. Pyzik J. A., http://www.olesnica.nienaltowski.net/Olesnicki_Luteranizm.htm
3. Das Buch der Stadt Oels in Schlesien / hrsg. vom Magistrat der Stadt Oels in Schlesien anläßlich des 675jährigen Stadtjubiläums. Bearb. vom Schlitzberger. - Berlin. 1930
4. Czechowicz B., Książęcy mecenat artstyczny na Śląsku u schyłku średniowiecza, DIG. Warszawa 2005
5. Starzewska M., Oleśnica. Ossolineum, Wrocław 1963 r.
6. Oleśnica, Bierutów i okolice. Katalog zabytków sztuki w Polsce, PAN. Warszawa 1983
7. Przyłęcki M., Najcenniejsze zabytki Oleśnicy, Zapiski oleśnickie nr 2. 1995
8. Jóźwiak (Helińska) M., Oleśnica w średniowieczu, Praca magisterska. Wrocław 1997
9. Drożdżewska A., Życie muzyczne w Oleśnicy w XIX w, Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr Marii Zduniak Wrocław 2004
10. Mrozowicz W., Wiszewski M. Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesność, Atut Wrocław 2006

11. Wróbel B., Ukryte skarby. Wydawnictwo Europa, Wrocław 2008
12. Nehring W., Kazania gnieźnieńskie, Kraków. 1896
13. Ogrodziński W., Jerzy Bock Nauka domowa i wyjątki z Agendy, Katowice 1936 http://www.pbi.edu.pl/site.php?s=MTA0NDQ2MGIwOTM1&exact=1&aut=Bock+Jerzy
14. Czechowicz B., In latinam et slavonicam linguas. Fundacja benedyktyńska w Oleśnicy z 1380 r. i jej lubiąski kontekst, W: Miscellanea Oleśnickie 1/2015 s. 28-33
15. Führer durch die Ölser ev. Kirchen, Emil v. Renesse, Oels 1914
16. Oleśnica. Monografia miasta i okolic, red. S. Michalkiewicz. Ossolineum, Wrocław 1981
17.
Konwiarz R., Alt-Schlesien: Architektur, Raumkunst, Kunstgewerbe,. Stuttgart: Verl. J. Hoffmann 1913
18. Prasał A., Działalność organistrzowska rodziny Englerów w Oleśnicy. Miscelanea Oleśnickie nr 2 2015. s. 13-18
19. Wróbel B.
Ukryte skarby. Niezwykłe losy dzieł sztuki na Dolnym Śląsku w latach 1942-1950. Wrocław 2009

 



Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Zamek oleśnicki Kościół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje Bibliografia Linki Zauważyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli Opisy wybranych miejscowości
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI