Nowa Synagoga
13.12.2005 r.

Stara Synagoga (Sinagein - zbierać się, dom modlitwy) była wzmiankowana po raz pierwszy w 1417 r., istniała do 1535 r. W okresie późniejszym społeczność żydowska była szykanowana z różną intensywnością. W 1764 r. mieszkało w Oleśnicy 7 tolerowanych rodzin, tzn. takich, którzy mieli zgodę na zamieszkanie. W 1812 r. wprowadza się równouprawnienie Żydów w handlu i dostępie do urzędów. Zmniejszają się też ograniczenia na budowanie obiektów kultu religijnego. W 1817 r. Żydzi oleśniccy utworzyli formalnie żydowską gminę wyznaniową (nieformalnie istniała od 1750 r.). Pierwszy dom modlitwy w Oleśnicy powstaje w 1817 r., prawdopodobnie w wynajętym mieszkaniu lub domu. Wraz z rozwojem gminy, postanowiono ok. 1820 r. o założeniu cmentarza na przedmieściach miasta. Powstał on w 1821-1823 r. na działce o powierzchni 0,15 ha. Wcześniej, od 1740 r., chowano wyznawców religii mojżeszowej w Twardogórze i w Miłocicach. Zadbano również o założenie prywatnej szkoły, z jednym nauczycielem, której działalność wzmiankowano w 1837 r. Wraz z dalszym wzrostem liczby wiernych, postanowiono o budowie nowej synagogi. Zgodę na jej wybudowanie uzyskano 12 maja 1839 r., i wybudowano ją w 1840 r. W otwarciu jej zapewne brał udział burmistrz.

W 1847 r. król Prus wydał prawo regulujące zasady funkcjonowania religijnych gmin żydowskich w całym państwie. Odtąd w Oleśnicy funkcjonowała aż do okresu hitlerowskiego gmina synagogalna (Synagogen-Gemeinde), do której należeli wyznawcy judaizmu zamieszkali w obrębie granic miasta i może okolicznych wsi. Zarząd gminy prawdopodobnie mieścił się w synagodze. Może i w niej mieściła się szkola.

Od dłuższego czasu, wspólnie z Przemysławem Łuczakiem poszukiwaliśmy miejsca usytuowania nowej synagogi. Wiadomo, że mieściła się ona przy Wende Strasse 13 (ul. Łużycka). Plan Oleśnicy Pharusa z 1928 r. (fragment niżej) wskazuje na jej usytuowanie równoległe do obu kościołów i do niewidcznego Domu Wdów. Później okazało się, że jest to symboliczne pokazanie usytuowania synagogi.


Ustuowanie synagogi pokazane na planie Pharusa

Po uzyskaniu mapy Oleśnicy z 1899 r. z zaznaczoną numeracją domów (wycinek poniżej) stało się jasne, gdzie znajdowała się synagoga.


Dom o numerze 13 to synagoga (czarnym kolorem zaznaczano na mapie budynki użyteczności publicznej).
Pomiędzy budynkiem o nr 13 i 12 widoczne jest wąskie przejście do Furty Żydowskiej

Wtedy przeszukując zbiory widokówek A.F. natknąłem się na fragment synagogi.


Częściowy widok synagogi. Za nią widać drewnianą furtkę prowadzącą do dawnej Furty Żydowskiej w murze miejskim

Na podstawie szczątkowych informacji "usunąłem" (w programie Photoshop) z powyższej widokówki zasłaniający dom i "odsłoniłem" niewidoczną część synagogi. Poniżej pokazałem jak ona mogła wyglądać przed jej zniszczeniem (strona boczna budynku jest jedynie wielkim przypuszczeniem). Można mieć nadzieję, że kiedyś uda się dotrzeć do zdjęcia synagogi, tak ważnego budynku w dziejach miasta.


Tak mogła wyglądać Synagoga wg przypuszczenia autora i planu Oleśnicy Pharusa

Po pojawieniu się litografi synagogi w wykonaniu A. Groegera (niżej z lewej) - poprawiłem swoją kompozycję

Synagoga wg litografii A. Groegera z ok. 1860 r.
Tak mogła wyglądać synagoga wg powyższej
widokówki i litografii Groegera z lewej


Widok ściany frontowej synagogi oleśnickiej. Tę ilustrację w dużym wymiarze i rozdzielczości do druku, przesłałem do Urzędu Miasta,
gdzie zostanie wykorzystana w tablicy umiejscowionej w miejscu istnienia synagogi

Budowla ta przylegała do wewnętrznej strony muru obronnego. Pomiędzy synagogą, a budynkiem oznaczonym jako 12 znajduje się furta w murze obronnym (jest to najprawdopodobniej znana z dawnego opisu miasta - Furta Żydowska).

Jak wynika z planu - jedną ze ścian synagogi stanowił miejski mur obronny (chociaż nie jest to pewne).

Za Furtą Żydowską, przy murze, stała nowa synagoga.
Sądziłem, że 9 listopada 2008 r. w okrągłą rocznicę (70 lat) spalenia synagogi - zawiśnie na murze jakaś pamiątkowa tablica (nastąpiło to dopiero po zmianie burmistrza)


Wykonałem szkic synagogi i jej rozmieszczenia na tle muru kurtynowego i innych budowli.
Widoczna dawna Furta Żydowska. Tło stanowi zdjęcie autorstwa J. Jaworskiego. Własność DŻS

Nic nie wiemy o wnętrzu synagogi. Może było ono zbliżone do synagogi w Pszczynie, która była podobna do oleśnickiej i powstała pięć lat później. Napisano: "Wnętrze urządzone było zgodnie z układem charakterystycznym dla synagog postępowych zwanych Tempel, tj. sala główna podzielona została na trzy nawy, z trzech stron otoczona była galeriami dla kobiet, a bima została przesunięta przed Aron ha-kodesz. Znajdowały się w niej także organy, miejsce dla chóru, a okna wypełnione były barwnymi witrażami - były to elementy charakterystyczne w tym czasie tylko dla synagog reformowanych." W 1885 r. do tej stosunkowo małej synagogi mogło uczęszczać ok. 250-300 osób spośród 335 mieszkańców pochodzenia żydowskiego.

Niżej pokazano zdjęcia z synagog w Białej, Międzyrzeczu i Słubicach [2], które były wybudowane w latach zbliżonych do oleśnickiej. Z nich można sadzić jak w przybliżeniu mogło wyglądać wnętrze oleśnickiej. Może w oleśnickiej synagodze nie było balkonów (empor), a kobiety były odgrodzone parapetami od mężczyzn na poziomie parteru. Być może, że synagoga byla orientowana, czyli Aron ha_kodesz (szafa ołtarzowa) znajdowała się na ścianie wschodniej (tej od strony ulicy).


Synagoga w Białej [2] (10.11.2015)


Synagoga w Międzyrzeczu [2] (10.11.2015)


Synagoga w Słubicach [2] (10.11.2015)

Co się stało z synagogą? W książce: Karol Jonca, "Noc kryształowa" i casus Herschela Grynszpana, Wrocław 1992, można przeczytać, że podczas nocy kryształowej (9 na 10 listopada 1938 r.) w Oleśnicy spalono synagogę i zniszczono 5 sklepów. Napastników nie aresztowano, bo nie było rozkazu (informację dostarczył Marcin Dziedzic - dziękuję). (wg [1] spalenie nastąpiło z 7 na 8 listopada). Dlatego na mapie miasta z 1939 r. (fragment z lewej) już nie jest pokazywany dom przy Wendestrasse nr 13, czyli budynek synagogi. Plac po synagodze przekazano po 1990 r. żydowskiej gminie wyznaniowej. Heinz Günther, były mieszkaniec Oels opowiedział mi, że widział palącą się synagogę. Straż pożarna ją gasiła, ale nie mogła podjechać bliżej, gdyż przed synagogą palił się duży samochód. Sądził, że był to samochód żydowskiej gminy. Myślę, że straż pożarna nie gasiła synagogi, lecz chciała niedopuścić do zapalenia się domu o nr 12 i innych pobliskich.

W 1782 r. zamieszkiwało w Oleśnicy 19, a w 1845 r. - 121 wyznawców judaizmu. W 1885 r. było ich 335 (w Bierutowie 217), W 1900 r. mieszkały w Oleśnicy 163 osoby tego wyznania (czyli stan zmniejszył się dwukrotnie - nie wiadomo jaki był tego powód?). Przy końcu XIX w. i do 1933-1938 roku mieszkańcy Oleśnicy pochodzenia żydowskiego musieli być liczącymi się postaciami w życiu miasta. Na uwagę zasługuje ród Bielschowsky. Byli oni właścicielami młynów, spichlerzy, magazynów, banku, sklepów, a nawet jeszcze obecnie istniejącego dużego młyna (byli jego współwłaścicielami). W 1837 r. jeden z nich był radnym miejskim. Z ich rodu wywodził się najprawdopodobniej Alfred - światowej sławy uczony-okulista z Wrocławia. Pomniki nagrobne członków rodu znajdują się na cmentarzu żydowskim we Wrocławiu. Z Oleśnicy pochodził znany architekt niemiecki (twórca synagog m.in. we Wrocławiu) - Edwin Oppler (1831-1880). Oraz inni Oelsowie i Oelsnerzy, którzy w 1812 r. przyjęli nazwisko odmiastowe.

Wielu mieszkanców pochodzenia żydowskiego było właścicielami sklepów, restauracji, hotelów itp., także tych lepszych mieszczących się w rynku. Szczególnie znaną rodziną kupiecką byli Tockussowie (przed 1860 r. pisali się Tockus). Mieli po 1901 r. największy sklep w rynku "J. Tockuss", w byłym budynku Zarządu Księstwa Oleśnickiego. Wcześniej prowadzili sklep w rynku, w wynajętym budynku. Zapewne prowadzili działalność handlową od czasu odbudowy Rynku po pożarze w 1823 r. Jeden z nich był radnym miejskim. Większe wzmianki o Bielschowskych i Tockussach pochodzą z dziennika Lokomotive an der Oder, w którym, od początku jego istnienia (1862 r.), umieszczali swoje anonsy reklamowe. Podobnie czynili inni kupcy żydowscy, co świadczyło o ich prężności i docenianiu roli reklamy gazetowej w handlu.

Od 1933 r. rozpoczęło się nękanie ich właścicieli, niszczenie sklepów, zamazywanie lub wybijanie szyb, bojkotowanie oraz bicie. Zamykano większe sklepy i przekazywano je aryjskim handlowcom (sklep J. Tockuss stał się własnością von Exnera - także rodu kupieckiego z tradycjami, ale aryjczyka. Tockussowie mogli się udać do Polski do swojej rodziny). W książce adresowej z 1935 r. w większości już te osoby nie figurują jako właściciele sklepów. Pozostawiono żydowskim właścicielom zapewne mniejsze sklepiki poza centrum miasta, które ostatecznie zniszczono lub zabrano w 1938 r.

Od lewej sklepy J. Tockussa, Sally Drucker i Samuela Garmanna
Sklepy Dannemanna i Richarda Bernsteina

Wyganiano z restauracji osoby posiadających semickie rysy twarzy. 18 marca 1933 r. bojówki SA zajęły budynek sądu oleśnickiego, aby nie dopuścić do pracy adwokatów żydowskiego pochodzenia (wg. 1 s. 190). W 1934 r. odebrano Żydom niemieckie obywatelstwo, zabroniono im stawać do egzaminów lekarskich, adwokackich i aptekarskich. Na podstawie informacji z innych miast można sądzić, że rozwiązano (1936 r.?) gminę żydowską. W 1938 r. pozbawiono młodzież żydowską wstępu na wyższe uczelnie, lekarzom zabroniono używania tytułu lekarskiego, a adwokatom odebrano prawo do praktyki. Również nie mogli uczęszczać na basen ani wchodzić do parków miejskich. Nie mogli oni korzystać z wagonów sypialnych ani posiadać odbiorników radiowych.

Wg informacji Mariana Niemca - w czasie wojny pozostali przy życiu Żydzi oleśniccy byli używani do najgorszych prac porządkowych i dostawali 1 markę dziennie wynagrodzenia. Nie wiadomo kiedy doszło do całkowitego wysiedlenie Żydów z Oels do obozów zagłady. Z najnowszych informacji wynika że Oleśniczanie już w 1942 r. ginęli w obozach zagłady (Oświęcim) i umierali w Terezinie.

Zobacz - Furta Żydowska

Tabliczka informacyjna w miejscu spalonej Synagogi oleśnickiej


1. Mrozowicz W., Wiszewski M. Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesność. Atut Wrocław 2006

2. Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów, Warszawa 2008

http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=712&letter=S&search=Oels

 

Od autora Lokacja miasta Olesnica piastowska Olesnica Podiebradów Olesnica Wirtembergów
Olesnica za Welfów
Olesnica po 1885 r. Zamek olesnicki Kosciól zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Olesnicy Herby ksiestw Drukarnie Numizmaty Ksiazece krypty
Kary - pregierz i szubienica Wojsko w Olesnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasluzeni dla Olesnicy Artysci olesniccy Autorzy Rysowali Olesnice
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemia? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa olesnickie Recenzje Bibliografia Linki Zauwazyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli
Opisy wybranych miejscowosci
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOSCI

Co pisano o synagodze pszczyńskiej
Był to budynek o architekturze małomiasteczkowych synagog niemieckich, o masywnych murach, nakryty dachem naczółkowym. Wnętrze urządzone było zgodnie z układem charakterystycznym dla synagog postępowych zwanych Tempel, tj. sala główna podzielona została na trzy nawy, z trzech stron otoczona była galeriami dla kobiet, a bima została przesunięta przed Aron ha-kodesz. Znajdowała się w niej także kazalnica, organy, miejsce dla chóru, a okna wypełnione były barwnymi witrażami - były to elementy charakterystyczne w tym czasie tylko dla synagog reformowanych.