Brzezinka (Briese)

Wstęp
W Katalogu Zabytków Sztuki. Oleśnica, Bierutów i Okolice [3] oraz [18] napisano, że Brzezinka była po raz pierwszy wspomniana w roku 1292 i wówczas lokowana na prawie niemieckim. Jednocześnie data ta, jak i nazwisko właściciela wsi oraz inne zdarzenia (kościół, wieś Tockar) są wg poważnego źródła [17] i najnowszego [21] związane ze wsią Bierzyce. Brzezinka nie jest w tym czasie wymieniana przez Heuslera [17]. Także nie jest wymieniany kościół w publikacjach opisujących historię ich powstawania na Śląsku. Nie jestem w stanie ocenić czy poważni autorzy coś przeoczyli, czy pomylili. Dlatego do czasu wypowiedzi historyków - pomijam datę pierwszego wzmiankowania, lokacji itp. wsi Brzezinka.

Lokacja wsi
Informacje z ok 1590 r. każą sądzić, że nie była to typowa lokacja, gdyż nie ma w niej kmieci, którzy mieliby po 1 łanie ziemi (17,8 ha). Natomiast występuje 10. półkmieci, czyli półłanowców. Oni mieli łącznie ok. 90 ha ziemi. Zagrodnicy w liczbie ok. 10 mogli mieć ok. 40-50 ha. Czyli chłopi łącznie mieli ok 130-140 ha. Nic nie wiadomo o sołtysie, który mógł mieć 1-2 łany, Pleban mógł równiez mieć 1-3 łany. W XIX w. wieś liczyła 460 ha.

Właściciele majątku Brzezinka [6]:
- 1501 - Jan Pryzelwiz z Machnic k. Trzebnicy. Umiera bezpotomnie.

- 1506 - Albrecht i Karol Podiebradowie, książęta oleśniccy sprzedaja Brzezinkę Heinrichowi von Seidlitz zwanym Somo(t)worsky ze Strzelec

- 1545 - Bracia Melchior, Georg i Barthel Schoff, zwani Schemninski. Oni dokupili 1571 - 1608 Wszechświęte, 1580 część Bogusławic. Od   1574 są właścicelami zastawnymi, a od 1602 właścicielami młyna czterokołowego Vierraden.
- 1570 - Melchior von Schoff (kapitan Bierutowa).
- 1584 Georg Schoff ( + 1591). Wymieniany w 1588 jako właściciel: Wszechświęte, Gręboszyc, Dąbrowy, Nowego Dwóru (Neuhof),   Świerznej i Sokołowic.
- 1591 - Barthel Schoff. Jego syn Georg kupuje w 1604 młyn Dreiraden. Córka Bartela - Barbara żeni się Barthel Seidlitz ze Strzelec. Anna z   Hansem Seidlitz z Dziewentline.

- 1625 - Balthasar Kottulinsky kupuje Brzezinkę od Georga Schoff.
- 1641 - Balzer Kottulinsky.
- 1648-64 - Maurycy baron von Kottulinsky. On wybudował w Brzezince w 1664 r. swoją siedzibę rodową i na jej otwarcie zaprosił księcia oleśnickiego Sylwiusza Nimroda Wirtemberga. Widocznie książę przedawkował trunki lub jedzenie, zasłabł i po dwóch dniach zmarł w wieku 42 lat. Rzuciło to cień na siedzibę Kottulinskych. Być może to było przyczyną szybkiego przekazania (sprzedania) Brzezinki swojemu zięciowi.

- 1665-1690 Zygmunt von Kottwitz (zięć Maurycego von Kottulinsky)

- 1690-1718 von Gellhorn
- 1715 - Ernst Erdmann von Gellhorn (ojciec) - Brzezinka Dolna
- 1715 - Ernst Erdmann von Gellhorn (syn) - Brzezinka Górna

- 1718 - Carl Christian von Kospoth. W 1729 powstaje majorat Brzezinka (majorat - zasada przewidująca dziedziczenie ordynacji przez   najstarszego syna lub najbliższego krewnego w przypadku braku potomków zmarłego. Nie mogło dochodzić do podziału majątku).

- 1729 - 1759 Anna Zofia Krystyna hrabina von Erbach (żona von Maltzan, Potem von Promnitz, potem von Kospoth)
- 1759 - Hrabia Rzeszy Friedrich August von Kospoth. Po drugim małżeństwie pozostaje bezdzietny. Posiada 7 majątków w rejonie Oleśnicy, 5 w okolicach Żagania, 3. w okolicach Trzebnicy, 1 w okolicach Milicza i 3. w innych rejonach Dolnego Śląska. Spadkobiercą majątku liczącego 65000 morgów (ok. 30 majątków) staje się jego bratanek.

- Krzysztof August von Kospoth (1777 - 1834)
- Ludwig August (II) von Kospoth (1803 - 1874)
- Karl August (III.) von Kospoth (1836 - 1928). Pan na Brzezince, Miodarach, Krzeczynie, Grünhof, Gręboszycach, Sątoku i części Miłocic. Podobne imiona mogą   prowadzić do pomyłek. W historii Oleśnicy i Dolnego Śląska występują inni Kospoth`owie. Mogą to być m.in. młodsi bracia, niedziedziczący majątków, którzy  musieli obrać karierę urzędniczą (burmistrz Wrocławia, starosta Oleśnicki) lub wojskową. Karl August założył pomiędzy Brzezinką i Miodarami park - bażanciarnię.
- Erich von Kospoth do 1945 r.

Pamiątką po tych dłużej zadomowionych rodach, są płyty nagrobne (dziecięce) w kościele w Brzezince. Jest tam także płyta Hansa von Strachwitz z 1591 r

 
Płyta nagrobna Heleny Katarzyny Kottulinsky zmarłej 1626 r. Powiekszenie, herby [1], [2]
Fot. Z. Podurgiel
Płyta nagrobna polichromowana Urszuli Heleny von Gellhorn zmarłej 1690 r. Powiekszenie, herby [1], [2], [3], [4]
Fot. Z. Podurgiel
 

Anno 1656 den 28 August ist in Gott selig vorschieden des Edlen und Gestrengen /?/ auf Brese geliebtes Tochterlein Alters 2 Jahr, 38 wochen, 2 Tage, dem Gott gnedig dey".

Herby: v.Kottulinsky v.Artzt
? v.Asshelm

"Anno 1690 den 17 X br ist in diese Gruft schmertzlich beygesetzt des /.../ Edelgeborn Ritters und Herrn Ernst Erdmann v.Gellhorn Herr auf /.../. Briese Tochterlein Ursula Helena gebhrnes Gellhorn. Sanfte Ruhe und im Himmel Ewiges Freuden Leben".

Herby: v.Gellhorn v.Kottwitz
v.Prittwitz v.Dibitsch

Autorstwo obu opisów płyt na moja prośbę wykonała Małgorzata Stankiewicz 30.04. 2012 r. Dziękuję.

 

 


Wieś i majątek Brzezinka
1785 - Brzezinka, Górna i Dolna, oraz 9 innych wsi należących do majoratu hrabiów von Kospoth. W Brzezince znajdował się pałac, 1 kościół, 1 szkoła, 2 młyny wodne, 348 mężczyzn w Górnej i Dolnej Brzezince.
1837 - Brzezinka Górna, Dolna i Mała. 1 ewangelicki kościół, szkoła i parafia, pałac, 39 budynków.

Zakłady przetwórstwa rolnego i rzemieślnicy. Są wzmiankowani:
1592 - kołodziej, tkacz.
1772 - 2 karczmy, 1 kowal, 1 płóciennik.
1837 – 2 młyny, 1 młyn wiatrowy, 1 folusz, browar, gorzelnia. 1 kowal, 3 karczmy.
1912 - 2 karczmy, piekarnia, oddział banku i kasy oszczędnościowej, rzeźnik, 2 krawców, szewc, cementownia, dwa sklepy z artykułami kolonialnymi.
1927 - 3 młyny nad rzeką Oleśnica.

Wieś Brzezinka
Ludność, miejsca zamieszkiwania:

1785 - 41 zagrodników, 1 chałupnik, 348 mężczyzn.
1837 - 27 zagrodników, 39 budynków i 493 mieszkańców w tym 4 katolików.
1867 - 579 mieszkańcow wsi i 171 mieszkańców majątku.
1885 - 8 miejsc zamieszkania, 66 domów, 116 gospodarstw, 484 mieszkańców, z tego mężczyzn 233, 468 ev, 16 kat.
1871: 67 budynków mieszkalnych, 129 gospodarstw, 569 mieszkańców, 51 analfabetów.
Mieszkańcy zamieszkiwali w:
Wieś Brzezinka: 39 budynków,  345 mieszkańców; 
Dolna Brzezinka: 6 budynków, 38 mieszkańców;  
Vierraden: 8 budynków, 72 mieszkańców;
Hammerhäuser: 9 budynków, 70 mieszkańców;
Kretscham Laufauskretscham: 2 budynków, 17 mieszkańców;
Wassermühle Dreiraden: 2 budynków, 16 mieszkańców;   
Walkmühle: 1 budynek, 11 mieszkańców.

Brzezinka i Mała Brzezinka na mapie Wielanda z 1736 r. Nazwane są Briese i Kl. Briesen. Niebieskim kolorem pokazałem młyny wodne na rzece Oleśnicy. Najniżej Vierraden (4. kołowiec), wyżej Dreyrade (3 kołowiec). Przy nich powstawały zabudowania. Pozostałe młyny jeszcze nie należą do Kospoth`ów. Po 1742 r. nie można było dowolnie grodzić rzeki dla budowania młynów - niektóre mogły upaść.

1905 - 47 domów mieszkalnych, 73 gospodarstw, 333 mieszkańców: 329 ev., z tego 4 Polaków; 6 katolików, z tego 5 niemców, 1 Polak.
1925 - 425 mieszkańców;
1933: 414 mieszkanców;
1939: 107 gospodarstw, 417 mieszkańców.

Areał.
1885 - wieś liczyła 459 ha, z tego 278 ha ziemi ornej, 101 ha łąk, 25 ha lasów;
1900 - 460 ha, z tego ornej - 302, łąki - 100,5, lasy - 24,9, budynków 47;
1905 - Powierzchnia: 392,2 ha. Z tego: ziemi ornej 333 ha, łąki 39 ha, lasy 4 ha (przez 5 lat wycięli 20 ha lasów i uzyskane ziemie zamienili na orne?).

Hodowla
1876 - 45 koni, 217 szt. rogacizny;
1900 - koni-87, krowy-381, cielaki i woły-170, świnie-293, kozy-42, gęsi-117, kaczki-57, kury-643, ule-38.

Sady
1900 - jabłonie-604, grusze-349, śliwy-1077, czereśnie i wiśnie-174.

Miejscowości 1905 r.
    Dreiradenmühle: 1 budynek,  9 mieszkańców;
    Hammerhäuser: 7 budynków,  37 mieszkańców;
    Laufauskretscham: 2 budynki,  16 mieszkańców;
    Nieder Briese: 6  budynków,  22 mieszkańców;
    Vierraden: 7 budynków,  36 mieszkańców;
    Vierradenmühle: 2 budynki, 18 mieszkańców.


Plan wsi. 1- pałac, 2 - folwark, 3 - wieś, 4 kościół, 5 - park. Kliknij, aby powiększyć

Wymienione wyżej miejscowości pokazano na wycinku mapy nr 4770 z 1912 r., gdzie słabo widoczne: 1 - Waldhof, 2 - Dolna Brzezinka, 3 - Vierraden młyn, 4 - kolonia Hammerhäuser, 5 - Vierraden kolonia, 6 - niewidoczny, leżący na sąsiedniej mapie - Dreiraden młyn, 7 - park - bażanciarnia.


Budynek szkolny, zapewne wybudowany w 1864 r.

Szkoła
Szkoła ewangelicka powstała w latach 1668-1683 i liczyła w 1683 r. 37 uczniów – chłopców, powtórnie wzmiankowana 1785 r. W 1848 r. wzmiankowany nauczyciel - organista Materne. W 1864 r. szkoła otrzymuje nowy budynek. W 1867 - 96 uczniów, nauczyciel-organista Kaufmann.

Od 1742 r. wieś Brzezinka była na prawach samodzielnej gminy. Sołtys pisma swoje podbijał pieczęcią herbową. Z prawej pokazałem wykonaną odbitkę pieczęci. Miała ona średnicę ok. 20 mm. Posiadała napis GEMEINDE SIEGEL BRIESE. "Gminna pieczeć Brzezinka ". Poniżej "Oleśnicko- Bierutowski Powiat". Godłem wsi była bogini sprawiedliwości Temida z mieczem i wagą. Pieczęć tę nazywano także sądową - stąd Temida była godłem kilkunastu wsi w powiecie oleśnickim, sycowskim, namysłowskim i innych. Odróżniały się szczegółami w rysunku bogini i treścią napisu - z czasem odnajdę te różnice (artykuł o herbach gmin odnalazł i przekazał mi Marek Bińkowski, historyk z Bierutowa).

Na rzecz promocji wsi można przyjąć, że posiadała ona do 1933 r. swój herb z godłem, którym była Temida. Można ten herb przyjąć do stosowania, naturalnie dodając kolory i stosując się do zasad heraldycznych. Sołectwa nie muszą swoich herbów (flag) wysyłać do zatwierdzenia do Komisji Heraldycznej MSWiA.

Majątek Brzezinka
Stan ludności.
1592 - 10 półkmieci, 4 wolnych zagrodników, 5 zagrodników podatników , 4 młocarzy, owczarz, bartnik i 2 leśniczych.
1722 - występuje 10 wielkich zagrodników, 22 młocarzy, 9 chałupników, 9 komorników, bartnik, 2 owczarzy, 2 leśników.
1867 - 579 mieszkańcowi wsi i 171 mieszkańców majątku.
1871 - 36 gospodarstw, 10 domów mieszkalnych, 164 mieszkańców. Waldhof, folwark, 1 dom mieszkalny, 6 mieszkańców.
1885 - 14 domów, 41 gospodarstw, 204 mieszkańców, z tego 93 mężczyzn, 192 ev. i 12 katolików. Pojawia się miejcowość Waldhof.
1905 - 13 domów mieszkalnych, 34 gospodarstw, 146 ev, 146 Niemców; 14 kath. Z tego 9 Niemców, 4 Polaków i 1 innej mowy. Folwark Dolna Brzezinka: 3 domy mieszkalne, 12 mieszkańców. Waldhof, 1 dom mieszkalne, 6 mieszkańców.

Areał
1885 - 1301 ha, z tego 282 ziemi ornej, 76 łąk, 894 lasów,
1892: Zamek, dobro szlacheckie z Waldhof: 296,05 ha ziemi ornej, 109,36 ha - łąk. 39.01 ha – pastwisk. 793,99 ha -lasów, 32,3 ha - ziemia leżąca odłogiem 24,98 ha stawów. Całkowicie 1295,69 ha. Hodowla bydła mlecznego i owiec,
1900 - Razem ziemia 1300 ha, ornej 269, łaki 89, lasy – 907, budynków 13,
1926 - Dobro szlacheckie z folwarkiem Waldhof. Powierzchnia: 1283 ha: 265 pola, 77 łąk, 903 drzew, 6 stawów, 32 powierzchnia dworska.

Hodowla
1876 - 32 koni, 104 szt. rogacizny,
1900 - koni - 34, krowy - 135, cielaki i woły - 43, świnie - 137, kozy- 4, gęsi - 42, kaczki - 7, kury - 204, ule - 6.

Sady
1900 -
jabłonie - 108, grusze - 44, śliwy - 122 , czereśnie i wiśnie - 46.


Widokówka z lat 20-ych pokazująca pałac, kościół, szkołę, gospodę i zabudowania wiejskie


Pałac w Brzezince
Pomiędzy 1718 - 1721 r. wieś kupili bracia Carl Christian (właściciel Krzeczyna) i młodszy Joachim Wenzel (właściel Sątoka) von Kospoth. Ród ten od połowy XVII w. był obecny w księstwie oleśnickim (ich ojciec Justus von Kospoth ma swój nagrobek w Posadowicach). Obaj bracia uzyskali w 1711 r. tytuły hrabiów od króla Polskiego i elektora saskiego Augusta II. M.in. za to, że z grupą oficerów porwali królewicza Jakuba Sobieskiego [4]. Zapewne zmienili tym samym historię Polski. Byli również dworzaninami Augusta II, a Joachim Wenzel (Wacław) generałem kawalerii (podobno gwardii królewskiej). Ten ostatni (wg innych źródeł obaj bracia) zasłużył się dla Oleśnicy, bowiem zapisał w testamencie z 1727 r. - 150 tys. florenów na utrzymanie po 6 uczniów ze stanu szlacheckiego i spoza szlachty, przez 4-letni okres nauki w znanym oleśnickim Gymnasium illustre.

Obaj bracia doprowadzili do rozkwitu majątku Brzezinka i podjęli w 1725 r. decyzję o budowie tam swojej siedziby - pałacu, który miał być jednym z największych, wspaniałych dzieł śląskiego baroku w księstwie oleśnickim. Wzorowany był na pałacach francuskich " entre cour et jardin" (pomiędzy dziedzińcem a ogrodem) charakteryzujący się ścisłą osią symetrii i wielką skalą. Niestety, zmarli nie widząc zakończenia budowy (Karl Christian 22.02. 1729 r., Joachim Wenzel 1728 r.). Spadkobierczynią majątku została w 1729 r. ich siostrzenica Anna Sophie Christine z domu hrabina von Erbach-Breuberg, żona hrabiego von Maltzana, właściciela Milicza. Ona przeprowadzając się z Wrocławia do Brzezinki zabrała ze sobą zbiory drzew i krzewów ze swojego wspaniałego ogrodu [1]. Być może one stanowiły podstawę rozwoju ogrodu pałacowego, urządzonego z tyłu pałacu. Niżej herby von Kospoth i małżeński von Maltzan i jego żony von Erbach, umieszczone w pałacu.

Herb hrabiowski von Kospoth Powiększ
Herb von Maltzan i von Erbach Powiększ

Po śmierci pierwszego męża wychodzi ponownie w 1743 r. za hr. Baltazara von Promnitza z Iławy, a po jego śmierci w 1759 r. za hr. Fredricha Augusta von Kospoth. I w tym roku umiera - w ten sposób Brzezinka trafia ponownie do Kospothów (chociaż z drugiej linii) i ta sytuacja trwała do 1945 r. Pochówki Kospothów znajdują się w krypcie kościoła, leżacego obok pałacu i odbudowanego staraniem właścicieli. Kościół ten jest mauzoleum rodziny von Kospoth.

Plany pałacu i założenia ogrodowego (oraz kościoła) sporządził Johann Blasius Peintner (1673–1732), wybitny śląski architekt początku XVIII wieku, pochodzący z Karyntii, nadworny architekt biskupa wrocławskiego Franciszka Ludwika, m.in. budowniczy Uniwersytetu Wrocławskiego (dlatego przy budowie pałacu brali udział jego współpracownicy budujący uniwersytet). Budową pałacu kierował mistrz budowlany Füller. Bogate wyposażenie wewnętrzne rzeźbił Johann Albrecht Siegwitz (autor m.in. rzeźby personifikacji Harmonii i Dysonansu Dźwięku na organach bazyliki św. Elżbiety, personifikacje Czterech Cnót Kardynalnych na balustradzie portalu Uniwersytetu Wrocławskiego). Prace kamieniarskie wykonał Johann Adam Karinger (1690–1742, znany z wykonania fontanny Neptuna na Nowym Targu we Wrocławiu). Prace sztukatorskie wykonali włoscy artyści Taroni oraz Brentan. Malarzem był Johann Franz de Backer - flandryjczyk, który wykonał wiele obrazów wiszących w pałacu (1680-1750), szczególnie warte wspomnienia są liczne płótna o tematyce mitologicznej i alegorycznej zdobiące salę balową, które jeszcze wisiały w pałacu w 1949 r.

Potem Kospoth`owie zebrali dużą kolekcje dzieł sztuki (w 1837 r. pisano "Pałac z galerią obrazów"). W tym przynajmniej dwa płótna Petera Paula Rubensa, przypisywany Rembrandtowi portret, "Koncert wiejski" autorstwa Dirka Halsa oraz "Koncert" pędzla Jana Sandersa van Hemessen. Mieszkający w rezydencji w 1828 roku podporucznik, późniejszy feldmarszałek, Helmut von Moltke (podkochujący się w córce właściciela i wykonujący wówczas mapy okolic) wspomina, że widział dzieła Tycjana, van Dycka i Wouwermana. Duża część tej kolekcji trafiła w 1926-1928 w depozyt w Schlesisches Museum der bildenden Künste we Wrocławiu.

Wyposażanie pałacu i tworzenie ogrodu trwało aż do 1751 r. Tak wyglądał pałac z zewnątrz i założenie ogrodowe ok. 1750 r. Ogólny widok Pałacu wraz z ogrodem   [autor F.B. Werner. Własność BUW].

.
Widok pałacu od strony głównego wejścia [7]. Wg F.B. Wernera. Własność BUW


Widok pałacu od strony ogrodu [7]. Wg F.B. Wernera. Własność BUW.
Pokazana kopuła nad partią centralną została w 1820 r. zastąpiona dachem kopulastym z latarnią,
niżej pokazanym


Przekrój pałacu [3]


Zdjęcie pałacu z końca XIX w. od strony głównego wejścia [8]


Zdjęcie pałacu od strony ogrodu z końca XIX w. [8]

W pałacu najbardziej reprezentacyjnyjnymi komnatami były - sala balowa o wysokości 10 m (I piętro) i sala myśliwska (parter).

Sala Balowa
Sala Myśliwska [12]

Kubatura pałacu 10 300 m3. Powierzchnia użytkowa 1 300 m2. Powierzchnia zabudowy 716 m2, Ilość pomieszczeń 47, powierzchnia terenu 10,5 ha. Szczególną wartość posiadały wnętrza pałacu, bogato dekorowane stiukami, polichromią i malowidłami. Pałac posiadał ogrzewanie powietrzne poprzez kanały umieszczone w filarach ścian. Fachowy architektoniczny opis pałacu i jego wypsosażenia znajduje się w [3] s. 17-23. Również tam znajdują się zdjęcia pozostałego wyposażenia - fig. 129-142.

W połowie XIX w Kospothowie mieli następując majątki:
Hrabia v. Kospoth Ludwig August Gottlieb Karl: Brzezinka, Miodary, Krzeczyn, Kropmpusz, Sątok, Mittel-Mühlatschütz w powiecie oleśnickim
Hrabia v. Kospoth Siegfried: Buhrau, Freiwaldau, Klix, Rädel, Zeissau w powiecie żagańskiem
Hrabia v. Kospoth Gotthelf Erdmann Lebrech Halbau (Herrschaft, Halbau (schlesisch) w powiecie żagańskim

Pałac po 1945 r.
Pałac po wojnie podzielił los innych bezpańskich pałaców. Opuszczony niszczał, wszystko co dało sie wynieść - zniknęło. Dobrze zachował się herb hrabiowski von Kospoth i inne wewnątrz pałacu. Jeszcze przed II wojną światową Kospothowie oddali do wrocławskiego muzeum część obrazów na przechowanie. Prawdopodobnie i po wojnie część wyposażenia mogła trafić do muzeum. Najbardziej znany jest los rzeźb z parku. W 1949 r. na polecenie konserwatora wojewódzkiego do majątku udał się Tadeusz Zeleny, wojewódzki referent muzeów. Napisał potem: "w obszernym, zaniedbanym dziś parku pałacowym, otoczonym ogrodzeniem z kilkoma bramami, dekorowanym gdzieniegdzie kamiennymi kwiatonami barokowymi ustawione są 23 posągi kamienne i 14 dekoracyjnych wazonów". Rzeźby przedstawiały greckich i rzymskich bogów (sygnatury rzeźbiarzy (?) Friebe i Wuttke. Twierdzi się, że były one dłuta Johanna Albrechta Siegwitza i jego pomocników). Także rzeźby wazonów przypisuje się J.A. Siegwitzowi.


Pałac od strony ogrodu. Posągi i wazy [22]


Pałac od strony frontowej. Widoczny posąg i wazy na balkonie [22]

W 1950 r. do Wilanowa przewieziono 22 posągi (1 trafił do innej kolekcji). Ustawione zostały nad brzegiem jeziora i na tarasach. Stoją tam do dziś [4]. Wazy (7 sztuk) trafiły także do Warszawy na osiedle Szwoleżerów [11].

Zobacz zdjęcia rzeźb z Brzezinki wykonanych przez dra Michała Wardzyńskiego (historyka sztuki z Warszawy) w ciągu kilku lat w Wilanowie. Niektóre z nich stoją w parku, inne jeszcze w magazynach.
Moment ustawiania w Wilanowie jednej z rzeźb z pałacu w Brzezince
 

W 1957 r. rozpoczęto remont zabezpieczający pałacu. Wycięto zagrzybione belki stropowe, uzupełniono konstrukcję dachu, pokryto dach papą i blachą. Otwory wejściowe i okienne zamurowano. Roboty te prowadziła Brygada Robót Konserwatorskich przy Wojewódzkim Konserwatorze Zabytków. W latach 1960-1961 Pracownia Konserwacji Dzieł Sztuki przy PKZ z Warszawy przejęła i zabezpieczyła trzy plafony malowane na płótnie. Plafony zdublowano, wzmocniono warstwą malarską, całość zakonserwowano.

Z uwagi na ponowną dewastację obiektu prace przeprowadzono jeszcze raz w 1973 r. Na Zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków wrocławski oddział PKZ ponownie uzupełnił pokrycie dachu blachą i papą oraz zamurował otwory okienne i drzwiowe. W 1972 r. planowano pałac adaptować na archiwum i dom pracy terenowej Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Wykonano już projekt wstępny. Zaplanowano jedynie rekonstrukcję sali balowej i myśliwskiej, z przeznaczeniem na sale wystawowe.

Z lewej na planie z ok. 1960 r. widać pałac i poniżej założenie ogrodowo-parkowe w stylu angielskim, na pięciu hektarach, z interesującymi grupami drzew liściastych i iglastych. Park już wówczas był zaniedbany i rozkopany. Obok parku widoczne są trzy budynki - dawnego domu dozorcy i spichlerza. Powyżej pałacu widoczny kościół i cztery aleje obsadzone drzewami [8].
Wycinek z planu Brzezinki z ok. 1960 r. [8].
Pałac od strony ogrodu - stan z 2009 r.

Od lat 90. XX w. właścicielem pałacu jest Juliusz Syty, były (?) kierowca wyścigowy [4], przebywający przez ok. 20 lat w W. Brytanii. Dziś powoli zabezpiecza i remontuje pałac. Zamierza odzyskać rzeźby z Wilanowa. Nawiązał kontakt z rodziną Kospothów, od których uzyskał wiele zdjęć pałacu. Ale jak się wydaje, szybciej następuje dalsza nieunikniona dewastacja niż odtwarzanie. Ponadto naprzeciw głównego wejścia wybudowano jakieś silosy, widok na które nie będzie zbyt miły z okien pałacu. Ponadto z ich okolic (fermy hodowlanej) rozchodzi się nieprzyjemna woń, przy wiatrach wiejących z tamtego kierunku. Inne zabytkowe, pobliskie zabudowania folwarku, od ostatnich zdjęć z 1967 r., uległy dalszemu zniszczeniu (zawalił się dach). Niedawno pałac zmienił właściciela, który posiada większe możliwości ekonomiczne i techniczne na zabezpieczenie go przed dalszą dewastacją, a może odbudowę. Wyżej z prawej pokazano obecny stan pałacu.

Okazało się, że nowy właściciel ma kłopoty finansowe i przestał intersować się pałacem, który staje się powoli ruiną.

Pałac i folwark na zdjęciach udostępnionych mi (dziękuję!) przez Janusza Godynia. Kliknij, aby powiększyć.

Ogólny widok na folwark i część wsi, otoczonych lasem
Zarys pozostałości czworoboku folwarku, głębiej pałac, dalej kościół
Widok pałacu wśród drzew parku
Pałac z góry, widoczna zarwana środkowa część.  Fot. Janusz Godyń

Kościół z cmentarzem i kryptą
Jedynie dobrze zachowanym obiektem jest kościół-mauzoleum von Kospoth z 1736 r., również projektu Johanna Blasiusa Peintnera. Wewnątrz kościoła, nad ołtarzem znajduje się herb rodowy (jeszcze szlachecki) von Kospoth. W 1653-1676 pastorem w tym kościele (w 1655 r. jakoby w Miodarach) był Jan Bock – brat polskiego pastora Jerzego Bocka w Oleśnicy.


Na widokówce kościół, cmentarz przykościelny i wnętrze z ołtarzem ambonowym

Do krypty wchodzi się przez oddzielne wejście. (opis krypty). Po zapełnieniu tej krypty najpewniej wykonano nowy cmentarz (na początku XIX wieku?) na zewnątrz ogrodu, przylegający do jego muru, obok prawej bocznej bramy wjazdowej do ogrodu.

Kościół - mauzoleum Kospothów
fot. Z. Podurgiel
Widok z góry na kościół. Za kościołem znajdował się kiedyś cmentarz. Fot. J. Godyń


Ostatnie płyty nagrobne z przykościelnego cmentarza

Na przykościelnym cmentarzu zachowanych jest kilka płyt nagrobnych z okresu do 1904-1916 r. Dało się odczytać jedynie:
Ernestine Stein geb. Wegner 11.1855 - 10.12.1914
Wilhelm Schmalisch 14.3.1833 - 13.5.1904
Karl Herzog 13.12.1891 - 5.5.1916, oraz kogoś pochodzącego z hrabiów von Kospoth
Reszta płyt została "zagospodarowana".

Dojazd od pałacu jest bardzo dogodny - droga nr 25 (na Antonin), po lewej stronie za Sokołowicami, kierunkowskaz na Brzezinkę - cały czas prosto, po 4 km z lewej pojawi się pałac.

Z chęcią umieszczę na stronie skany historycznych zdjęć z Brzezinki oraz teksty wspomnień mieszkanców. Cenne mogą być dodatkowe i krytyczne uwagi mieszkańców do powyższego tekstu. Szukam tłumacza do odczytania kilkuzdaniowych informacji historycznych dotyczących wsi.

Zobacz:
Zdjęcia pałacu i rzeźb z 1949 r.

Zdjęcia obrazów w sali balowej z 1949 r.

Wazy z Brzezinki

Literatura
Uwaga. Często linki do artykułów po kilku latach stają sie nieaktualne. Pozostawiam je, gdyż podane nazwiska mogą pomóc w poszukiwaniach.

  1. Brzezowski W. Ogrody barokowego Wrocławia. http://www.arch.pwr.wroc.pl/files/phpJRIF1Q.pdf
  2. Jagiełło J. Brzezinka http://www.ciekawe-miejsca.net/wydania/artykuly/2007/Maj/CM_05.2007_Brzezinka.pdf
  3. Katalog Zabytków sztuki w Polsce. Olesnica, Bierutów i Okolice. Red. Pokora J., Zlat M. Warszawa 1983
  4. Lamparska J. Samotni porywacze Słowo Polskie 2.04.2004
  5. Kościół w Brzezince http://www.luteranie.pl/diec.wroclawska/poew/brzezinka/brzezinka.htm
  6. Heilmann Ch. Właściciele Brzezinki http://www.gca.ch/Genealogie/Oels/Seite_Briese_Adel.htm
  7. Werner F.B. Topographia Seu Compendium Silesiae. Pars II [...]. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu
  8. Ewidencja założenia ogrodowo-parkowego Brzezinka. Biuro Projektowo-Technologiczne Przemysłu Rolnego i Organizacji Przedsiębiorstw Rolnych BIPROZET. 1980.
  9. Wiele ciekawych zdjęć na http://wroclaw.hydral.com.pl/7959,obiekt.html
  10. Śląskie kolekcje sztuki http://www.slaskiekolekcje.eu/Kolekcje/Kospoth-rod-von-Briese#
  11. wazy z Brzezinki - http://www.tvnwarszawa.pl/archiwum/1679233,tej_warszawy_nie_znacie_wazy_ze_szwolezerow,bawsie.html
  12. Schlesische Schlösser. opr. Weber R. Dresden-Breslau. 1909
  13. http://www.kobidz.pl/app/site.php5/getFile/355
  14. Gemeindelexikon für die Provinz Schlesien : auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen. Także wykorzystałem leksykony z roku 1900, 1905
  15. Zimmermann Friedrich Albert. Beyträge zur Beschreibung von Schlesien, Brieg 1783
  16. Knie Johann G. Alphabetisch-statistisch-topographische Übersicht der Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuß. Provinz Schlesien, 2. Auflage Breslau 1845
  17. Haeusler W. Geschichte der Fuerstenthums Oels bis zum Aussterben der Piastischen Herzogslinie, Breslau 1883
  18. Studium środowiska kulturowego do planu zagospodarowania przestrzennego gminy Oleśnica woj. wrocławskie. ROSiOŚK we Wrocławiu. Praca zbiorowa. 1998
  19. Anders G. E. Statistik der Evangelischen Kirche in Schlesien. Verlag von Hugo Wagner, Glogau 1848
  20. Rauer K. Fr. Alphabetischer Nachweis (Adressbuch) des in den Preussischen Staaten mit Rittergütern angesessenen Adels. Berlin 1857
  21. Fras Z. Dzieje Gminy Długołęka. Profil. Wrocław 1998
  22. Jung H. Christoph Hackner: ein schlesischer Barockbaumeister. Wrocław 1939

Więcej ze strony autorstwa Heilmann Ch.:
Urbarz - http://www.gca.ch/Genealogie/Oels/Seite_Briese_Urbarium_1592.htm

Kościól - http://www.gca.ch/Genealogie/Oels/Seite_Briese_Kirche.htm

Dokument Jana Bocka z 1666 - http://www.gca.ch/Genealogie/Oels/Seite_Briese_Pfarrer_1666.htm

Ważny dokument - http://www.gca.ch/Genealogie/Oels/Seite_Briese_Besitzer.htm

Historia Ślaska i Brzezinki - http://www.gca.ch/Genealogie/Oels/Briese_Seiler_Heilmann.htm

Młyny (Hammerhäuser: Kupferhammer / Walkmühle) - http://www.gca.ch/Genealogie/Oels/Seite_H.htm

Dreiradenmühle - http://www.gca.ch/Genealogie/Oels/Seite_D.htm

Laufauskretscham - http://www.gca.ch/Genealogie/Oels/Seite_L.htm


Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Zamek oleśnicki Kościół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje Bibliografia Linki Zauważyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli
Opisy wybranych miejscowości
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI